Кыце литературыштыш кризис гӹц лӓктӓш?

Ти ӓрнян Хельсинкиштӹ Тӧӧлӧ библиотекышты «Волга» антологин презентаци вады эртӹш, кышкы мары, эрзя, мокша да удмурт авторвлӓн кӹтӹк прозышты дон лыдышвлӓштӹм пыртымы дӓ финн йӹлмӹш сӓрӹмӹ. Цилӓжӹ 14 сирӹзӹ, поэт дӓ эссеист. Марынвлӓ логӹц ик пӓлӹдӹмӹ поэтӹн «Маркеловлан одым», Татьяна Очееван, Владислав Самойлов дон Василий Пектеевӹн лыдышвлӓштӹм дӓ Валери Микорын «Ӹлӹштӓшвлӓ лӹвӓлнӹ шокшы» новеллыжым пыртымы. Антологим Руш Элыштыш финн-угр халыквлӓн сӹлнӹшаявлӓштӹ доно интересуялтшы журналист, колумнист дӓ культура критик Вилле Роппонен (ш. 1977) поген.

Махань критери доно «Волга» антологишкӹ текствлӓм айырымы, тӹдӹ тенге ынгылдара: «Иктӓ кок и перви ик литература тусовкышты Руш Элыштыш финн-угрвлӓн сӹлнӹшаяшты гишӓн шая лӓктӹ да малын ти йӹлмӹвлӓ гӹц финнлӓ чӹдӹ сӓрӓлтеш, хытырышна. Седӹ, тӹштӹш финн-угрвлӓн литературышты ылмы гишӓн пӓленӓ, но кӹзӹтшӹ жепӹн махань пӓшӓвлӓм сирӓт, тидӹ мӓмнӓм пишок интересуен. Пӓленӓ, нӹнӹн сӹлнӹшаявлӓштӹн тӹнг виӓнгмӹ корныжы кужы жеп соцреализм ылын, но махань корнывлӓ доно ти сӹлнӹшавлӓ СССР-ын шӓланӹмӹжӹ паштек виӓнгӹт? Ти ядмаш мӓлӓнна сек керӓлеш лӓктӹн. Тидӹ паштек, седӹ, Суомиштӹ ӹлӹшӹ финн-угрвлӓ доно кӹлӹм кычышна дӓ нӹнӹ туан литературывлӓштӹм пӓлӹшӹвлӓ семӹнь ылыныт. Вара текствлӓм анженнӓ. Антологин лӹмжӹ Йылын лӹмжӹм намалешӓт, марынвлӓн, эрзӓвлӓ дон мокшавлӓн дӓ удмуртвлӓн сӹлнӹшаяштым айырен нӓлнӓ. Нӹнӹ вет Йыл тӹрӹштӹ ӹлӓт».

Ти нӹл халыкын сӹлнӹшаяштым тӓнгӓштӓрӓлӓш гӹнь, В. Роппонен сек интересныйеш удмурт сӹлнӹшаям шотла. Удмуртиштӹ шукы сӓмӹрӹк поэт дӓ прозаик улы, нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹм шукынжок этнофутуристеш шотлат дӓ кӹзӹтшӹ жепӓш универсальный ядмашан пӓшӓвлӓм сирӓт. Лӹмӹнок, каеш, поэтвлӓ тӹштӹ активныйвлӓ ылыт, цилӓнок нӹнӹ логӹц, манаш лиэш, верлибр (ирӹкӓн, рифмыдымы) лыдышвлӓм культивируят. Тематикышты донат лыдышвлӓшты шукы йиш ылыт. Шӹренжок ӹнде сӓмӹрӹк удмурт авторвлӓ халаштыш ӹлӹмӓшӹм анжыкташ тӹнгӓлӹнӹт. Халам нӹнӹ солан «анти»-жӹ доно анжат.

Сӹлнӹшая дон культурыштыш табувлӓ гишӓн

Оулу халашты, кышты августын Финн-угр Сирызывлан Конгрессӹштӹ эртӹш, ик литература вадышты «маханьырак кӹзӹтшӹ финн-угр сӹлнӹ шая лин кердеш?» дискусси тӓрвӓнӹш. Пиш ӹжӓл, ти дебатышты мары делегациш пырышы ик сирӹзӓт ылде. Мол делегацивлӓ гӹц иктӓ кокты рӓдӹ сойток ылевӹ, но марынвлӓ хотельӹш талашевӹ, тенге ти шанымашвлӓӓт пӓлӹдеок кодевӹ. Кӹзӹт якте кыдӹ тидӹ финн-угр культурывлӓштӹ махань-шон табувлӓ улы. Шамаклан, мары культурышты цӓрӓ эдемӹм анжыктымаш, текствлӓштӹ кынамжы шудалмы шамакым кычылтмаш кого намысеш шотлалтеш дӓ табу ылеш. Тӹ годымок вес финн-угр халыквлӓ эдемӹн кӓпӹштӹжӹ цеверлыкым ужыт, шамаклан «Калевала» дон «Калевипоэг» эпосвлӓмок анжалшаш, тӹштӹш персонажвлӓм артньыквлӓ 100 и гӹцӓт шукырак кычылтыт, нӹнӹ виӓн дӓ сӓмӹрӹк ылмым кӓпӹн цӓрӓ элементвлӓ, пингӹдӹ мускулвлӓ дон нӧргӹ кап гач анжыктат. Поэзиштӓт мускулан эдевмлӓ виӓн дӓ сӓмӹрӹк ылмым анжыктат. Цӓрӓ эдем гишӓн сирӹмӓшӹм табуэш шотлаш гӹнь, тенгежӹ гӹнь эдем тӧрӧк ма выргемӓн шачеш? Шанымем ти табужы кыды-тидӹ эдемӹн вуйыштышты, а философиштӹ агыл. Тӹ годымок, тӹвеш, артньыквлӓнӓ цӓрӓ эдемӹм рисуяш намысеш ак лыкеп доко. Миколай Алмановын момоцашты парен шӹцшӹ эдемвлӓжӹ вӹкӹ анжалатат, картинӹм анжышынат момоца лоцашкы кузен шӹцмӹжӹ шон колта. Артньык Сергей Алдушкинӓт цӓрӓ кӓпвлӓм картинвлӓштӹжӹ анжыкташ ак шеклӓнӹ.

Нормируйымы агыл, вес семӹньжӹ, шудалмы шамаквлӓ гишӓн. Сӹлнӹшаянам рафинируйымы агылым, кӹзӹтшӹ жепӓшӹм дӓ ӹлӹмӓш докы лишӹлӹм ужненӓ гӹнь, тӹнӓм шудалмы шамаквлӓ нимахань негатвный нелӹцӹм текствлӓштӹ ак намалеп, тидӹм мӓ ынгылышашлык ылына. Вет ӹлӹмӓшӹштӹ лач цевер шамаквлӓм веле кычылт, ик эдемӓт ӹлен ак лӓк. Сӹлнӹшая культурыштыш морализуйышы институт лин ак керд, анешлӓ, сӹлнӹшаяш пӓшӓвлӓ профанируят, коронывлӓм кыдашыт, героизируят, коронывлӓм чиктӓт, интригуят, лыдшым шаныкалаш ӱжӹт. Эдем нелӹ ситуациш вӓрештӹн, шӹдешкен моло колта гӹнь, седӹ, естественно тӹдӹ шудал колта. Сӹлнӹшаян толшашыжы гишӓн попымына годым, нормативный лексикым кычылташ-кычылташ агыл, тидӹ гишӓн энергинӓм ямдышашлык ана ыл.

Ма гишӓн ӹне тӹнӓм шанашыжы, пӓлӓш цацышы лыдшы ядын кердеш. Мӓлӓннӓ сӓмӹрӹк авторвлӓнӓ гишӓн шанымыла. Каеш, кырык мары литература шонгемӓш тӹнгӓлӹн дӓ тӹдӹн нырыштыжы ырвезӹ ви, ӹрвезӹ шӱлӹш дӓ энерги ак кай. Мам ти проблемым решӹмӓштӹ ӹштӓш лиэш дӓ келеш? Ӓнят у велосипедӹм ӹштӓш шанен шӹнзӹмеш, мӓлӓннӓ лучи вес халыквлӓн примерӹштӹм нӓлӓш? Шижӓлтеш, мары сӹлнӹшая кӹзӹт кризисӹштӹ ылеш, тӹштӹ динамика, анзыкы кемӓш ак кай, тӹштӹ стагнаци шижӓлтеш. Тӹ годымок, у йӧнвлӓ доно сирӹшӹ авторвлӓӓт ылыт, но тамалын доко нӹнӹ ӹшкӹмӹштӹм пиш шеклӓнен анжыктат. Поэтвлӓнӓ дон прозаиквлӓнӓ пӓшӓвлӓм сирӓт ылнежӹ, но малын нӹнӹ лыдшы анзыкы ак лӓкеп? Малын поэзи вадывлӓм моло эртӓрӓш агыл, школвлӓштӹш тӹменьшӹвлӓ доно поэт дон прозаиквлӓнӓ вашлин иквӓреш сӹлнӹшая кечӹм ӓль айом эртӓрен кердӹт? Универститет махань надырым ти шотышты пиштен кердеш? А газет дӓ «У сем» дон «Ончыко» журналвлӓ? Мӓлӓннӓ сӹлнӹшаяна гишӓн шукырак хытырымыла дӓ дискурслан шӹтӹшӹм пумыла.

Шамаклан, Волга антологин презенациштӹжӹ кыды поэтшӹ ӹшке лыдышвлӓштӹм лыдевӹ. Марла лыдышвлӓ кӓрш шактымы фонышты рӹшкӓлтевӹ. Кӓршӹзӹ Хельсинкиштӹш Кырык Мары клубын эдемжӹ Юлия Куприна ыльы. Публика тидӹн доно пиш келшӹш. Сӹлнӹшая нигынамат ик вӓрӹштӹ ак шалгы, тӹдӹ соок у йӧнвлӓм кӹчӓлеш. Шергӓкӓн лыдшы, поэзи вадым моло эртӓрӹнет гӹнь кыцемарла лыдышвлӓ кӓршӹн аккампанируйымы годым шактат, тидӹм колышталаш келеш. Нӹнӹ колыштшын шӱмжӹ вашт витен пырат дӓ пиш виӓн ассоциацивлӓм понгыжтарат. Тидӹм экспериментируен анжыда доко.

Валерий Аликов

Оставьте комментарий

Filed under Артикль-влак

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s