Арво Валтон: «Тоштым арален, уым кычалза»

Арво Валтон 1935 ийыште шочын. Европысо калык-влак тудым эн ончыч уста кинодраматург семын пален налыныт. Кодшо курымын 60-70 ийлаштыже у эстон прозын ончыл радамыштыже шоген. Шуко кычалын, реализм, сюрреализм йӧнлам кучылтын, ятыр ойлымашым, романым, пьесым, миниатюрым, почеламутым, афоризмым, йомакым серен. 60 наре книгам савыктен. Тудын произведенийжым 30 утла тӱнямбал йылмыш кусарыме.

— Пагалыме Арво, конгрессын пашажым вуйлатыше семын могай иктешлымашым ыштеда?

— Конгресс пытартыш ийлаште ыштыме пашам иктешлыме дене шергакан. Янош Пустаин, Кари Салламан, Бронтой Бедюровын ойышт ты шотышто поснак ойыртемалтше ыльыч. Мый ӱшанем, нунын ойыштым самырык автор-влак сайынак колыштыныт, шканышт пайдале каҥашым муыныт.

Конгрессын пашажым виктарен колтымо шотыштат чыла сай ыле: ме марий калыкын чон поянлыкше дене келаненна, муро-куштымашыж дене капнам лывыртенна. Тыгодым угыч шарныктыде ом керт: ме, эстон-влак, вӱр деч посна, муро да куштымаш полшымо дене эрыкнам араленна, Совет Ушем деч утленна. Тыгеат илаш лиеш улмаш.

Йошкар-Оласе вашлиймашын лектышыже сай шонем. Туге гынат мыйым ынде икмыняр ий икте тургыжландара: конгресс гыч конгрессыш эре ик еҥ-влакак коштыт. Утларак ужаш шоненам ыле самырык чурийым. Тидын нерген чылаштланат ончылгоч увертарыме, но южышт тидым шотыш налын огытыл.

— Те кузе шонеда: могайрак пӱтынь финн-угор сылнымутчо-влакын ушемышт?

— Конгресс шотан ушемыште кылна сай. Но утларак пеҥгыде кылым ужмо шуэш Российысе автор-влак дене. Кызыт тидлан чыла йӧн уло. Ме ваш-ваш сайынжак палыме лийын шуктен огынал.  Тыгай кылым ышташ шке сайтым почман. Тыште тӱрлӧ калык-влакын сылнымутышт нерген информаций чумыргышаш. Мутлан, ме Балтика пелен илыше калык-влакын сылнымутыштым, дворян культурыштым сайын палена, а шагал чотан шке тукым калыкын мут поянлыкше нерген тогдаяш веле тӧчена. Садлан конгрессысе вашлиймаш, доклад, мутланымаш-влак серызе-влакын пашаштым у кӱкшытыш нӧлталшаш ыле. Ты шотышто вашталтыш але шагалрак.

Российысе калык-влак коклаште утларак виян одо сылнымут. Тыште писатель-влак этнофутуризм, модерн йогыныш лӱдде ушнышт. Молышт консервативныйрак лийын кодыт. Ситыдымашын сай могыржат уло. Кеч-могай у йогын, у ончалтыш шуко курым дене иланыше тошто йӱлам, тошто йӧным сӱмыраш тӧчымаште шочеш. Но тошто йӱлалан гына  эҥертен илымат сайышкыжак ок шукто. Сылнымут ик вере ок шого, тудо эре вияҥшаш. Садлан у ошкылжым шоналтен-вискален ыштыман, очыни. Тидын деч посна кеч-могай сылнымутат вараш кодеш.  Ты шотышто этнофутуризмын темлыме ойжо виян: тоштым арален, уым кычалаш, уым чоҥаш. Калык ойпогышто кугу поянлык аралалтеш.

— «Марий Эл» газетнан лудшыжо-влаклан сугынь ойда могай?

— Икымше конгресс годым Миклай Рыбаков мый дечем йодын: марий калык лишыл жапыште мом ыштышаш?  Тунам мый унагудышто йӱд мучко 26 темлымашым возышым. Тунам сай жап ыле. Кок ий гыч вашлиймеке, марий-влак ты ой гыч 50 наре процентше  шукталтме нерген куанен увертареныт. Таче илыш вашталтын. Туге гынат угыч тыге сугыньлем:

1. Марий-влак, шке икшывыдам марла лудаш туныктыза. Икымше класс гычак рушла лудмаш икшывын чоныштыжо сусыр палым кода.

2. Шочмо йылме дене лекше газет ден журналлан возалтса. Тыге шке калыкын патриотшо улмыдам ончыктеда. Нуно кинде, лимонад дечат шулдо улыт. Тыгак марла книгам налза. Лудса марий писатель-влакын кусарыме произведенийыштым.

3.Таче мӧҥгысӧ школ нергенат ойлаш лиеш дыр. Чумыргыза шочмо йылме дене ойлышо пошкудо, палыме-влак дене пырля. Шочмо йылме гоч икшыве тендамат утларак йӧраташ тӱҥалеш.

4. Интеллигенцийлан ойлем: туныктыза шке калыкдам шочмо йылме дене пайдаланаш. Моло калык-влакын историйыштыштат тыге лийын, изи тӱшка ончылъеҥ-влак уло калыкым йылме аралыме пашалан кумылаҥденыт. Тӱрлӧ учрежденийлаштат шочмо йылме дене мутланаш ӧрман огыл. Мутлан, тыланет марла вашештен огыт керт гын, те рушла ойледас. Тиде тендан могыр гыч вес айдемым пагалыме, шотлымо койыш семын умылтаралтшаш.

5. Шке икшывым йот мландыш колташ, тӱням ончыкташ тыршыза. Тыге нунылан ӧрдыж мландыште ужмым шке элыштышт шыҥдараш йӧн почылтеш.

6. Ача-авадан, коча-ковадан лӱмыштым шарналтыза. Тыгай лӱмжӧ пеш шуко. Мо эре 20 ӱдыр да 20 рвезе руш лӱм дене пайдаланеда? Могай калыкын икшывыже улат — лӱм гоч рашемшаш.

7. Марий Эл деч ӧрдыжтӧ илыше родыда-влак дене кылым кучыза. Ончалза: могай куат дене илат эрвел марий-влак. Нуно шке вераштым, йӱлаштым  утларак арален коденыт.

Такшым ойым пуаш пеш суапле пашажак огыл. Туныктен ойлымо годым калык культурым, сылнымутым пеш сай палыман. Те ончыч тӱням ик тӧрза гыч шымленда. Таче тыгай тӧрза шуко почылтын. Садлан шкем кычалме да аралыме пашада ушнен толжо.

Зоя Глушкова мутланен.

Налмывер: «Марий Эл» жаплышташ.

Фотосӱретыште Арво Валтон Марисола сылнымут тоштер воктен. Финноугория.

1 комментарий

Filed under Артикль-влак

One response to “Арво Валтон: «Тоштым арален, уым кычалза»

  1. Опанас

    Валтон пеш чын ойла да сай каҥашым пуа.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s