Тӱня кумалтыш верым Марий Эл Правительстве палемден

Шыже кумалтыш дене палемдыме мероприятийлам Тӱҥ онаеҥ Александр Иванович Таныгин наҥгаен шога. Икмынярже, ик кечыште эрта. Сандене кумалтышым вӱдаш Кужеҥер районысо «Марий кумалтыш» ушемын вуйлатышыже Альберт Иванович Рукавишниковлан (снимкыште) ӱшаныме. Тудо шкенжым Орсай тукымын Омлян Павыл Натун Алик эргыже улам манеш. Кодшо кечылаште туддене вашлийын мутланышна.

— Альберт Иванович, Те кузе кумалме йӱлам шукташ тӱҥалында?

— Кумалаш мый изинекак коштынам. Ковам дене. Тыгак авам мыланем Юмо деч серлагышым йодын. Милицийыште 25 ий пашам ыштыме жапыштат кумалмым чарнен омыл. Очыни, тидыжак милицийыште тынар жап ыштен шукташ полшен. Пенсийыш 1995 ийыште лектынам. Кумалаш отышко коштынам, пелештенат шогенам, но тунам кум ийлан ик гана веле. Кызыт,  рашрак каласаш гын, 2002 ий гыч кажне ийын кумалтышыште шкеак пелешташ тӱҥалынам. Ынде тӱрлӧ вереат тыгай сомылым шукташ верештеш.

— Тӱрлӧ вере коштыда. А шочаш Тыланда кушто пӱрен?

— Шочынжо Шернур районысо Эҥермучаш ял гыч улам. Тушто, кӱкшака верыште, мер ото лийын. А таче мый шке веремлан Салтакъял воктенсе Кенче отым шотлем. Тушко кочам, Кужеҥер районысо Кенче ялын шочшыжо Иван Григорьевич Пакеев, дене пырля шуко гана лектынам. Тудак мыланем пелешташ туныктен. Ковамже Анна Григорьевна Рукавишникова ыле. Коктынат вес тӱняшке каеныт гынат, тачат нунын кӱштымышт почеш илем.

— Мыйын шонымаште, ожно шуко икшывылан кова-кочашт пелен кумалме верыш пырля шӱдырнашышт логалын, вет йоча сад лийын огыл, а шочшым кова-коча ончен… А Тендам, очыни, эше иктаж-мо але иктаж-кӧ отыш кошташ таратен?

— Чынак. Отыш чӱчкыдынрак кошташ мыйым ик кугу амал таратен: 2001 ий 4 сентябрьыште, аварийыш логалмек, илышем кӱрлалтын. Мыняр кече ушым йомдарен кийымем ом шарне. Помыжалтын, шижын колтымем деч вара шке мо лиймем нерген шоналтен омыл, а вигак ушышкем машинаште нылытын кудалмына пурен. «Кузе нуныжо? Илат мо?» — шоналтенам да машинаште еҥ-влакым ушем дене радамленам. Шеҥгелне шинчыше ӱдырым шинча ончылнем ужынам, саяк шогылтеш. Шофёр воктен шинчыше пассажират нимо лийын огыл, шофёрат шога (тудын саҥгаже шелын ыле), а мый шкеже тарванен кертын омыл гынат, еҥын нерген шонен киенам. Тиддеч вара марий йӱла мыйым шкеж деке шупшылын.

— Кова-коча деч тунемын кодынам манмылан ӱшанымыла ок чуч. Вет Те тунам изи лийында да саде кумалмаш нерген шонен огыдал? Кушеч тунемында?

— Тидым Юмо пуа. Чылажат жапыштыже толеш. Южо еҥ рвезынекак кумалаш тӱҥалеш. Йӱлам шуктымо койыш, ваш туныктымаш тукымышто лийыныт, тиде вӱр денак куснен. Теве кугезе Омлян кочам тале онаеҥ лийын. Конешне, чӱчӱ-шамычем иктат пеш сайынже огыт мошто гынат, теве авамын шӱжарже, Елизавета Павловна Морозова, нерген тыге каласен ом керт. Тудо шкеже Параньга районысо Пумарий почиҥгаште ила. Пелештен мошта, марий йӱла радамым шукта, шке суртыштыжо кумалтышым эртара. Туддеке полшаш коштам. Шуко онаеҥым палем, кӧмытын ава-ачашт але кова-кочашт пелештен шогеныт.

— А шомакшым садак шке гыч тунемман вет?

— Лудын-возен моштет гын, ушет уло да вуйдорыкет шаланен пытен огыл гын, шомакым тунемаш неле огыл. Мый, мутлан, лудашат шуко тыршем, литературымат ятыр погенам. Поснак марий йӱла шотышто. Возгалымашлан кӱын шуын омыл, а лудаш, радамлаш, ушышко пышташ, кӱлеш годым тудым луктын пелешташ – мылам келшыше сомыл.

— Таче самырык ӱдыр-рвезе-влак кумалашыже лектыт, но пелешташ тунемаш кумылан улыт мо?

— Илышыштына чылажымат окса авалтен. Теве шукерте огыл Оршанка районысо Аппаково ялыште онаеҥ Ефим Кузьмич Апаков дене кутырышым. Тудо тачысе кечылан ялыште учо семын полышкален шогышо кодын огыл манеш. Кӧ ок пале гын, рашемдена: учо – тиде сомылкам ыштен шогышо еҥ. Эсогыл онаеҥ-влакат вес кундемлашке пашам ышташ лектын каеныт. Таче кечылан самырык-влакым ямдылаш, тиде йодышым ончыко шындаш кӱлеш. Пелештен моштышо рвезырак еҥ-влакым палем. Теве Кужеҥер районысо Шӱдымарийыште, Советскийыште улыт. Туге гынат кызыт грант, проект почеш пашам ыштыман. Тыгай сомылым шке ӱмбакше Марий тӱвыра рӱдер налеш гын, ала вес ийын самырык-влаклан семинар-совещаний лийын шуэш. Сандене кумылан-влак, изиш пелештен моштышо-влак пырля чумырген тунем кертыт ыле. Теве Угарман кундемыште сай пример уло: Тоншай районышто илыше да 11 классыште тунемше рвезе пелешташ кумылан. Тудо Марий Элыш тунемаш каем да, пурен кертам гын, тендан дене пырля кошташ тӱҥалам манеш.

— Республикыштына таче кечылан мыняр онаеҥ уло?

— Тидым каласаш неле. Эше чылан пашам огыт ыште, южышт ожсо семынак аптыранат, вожылыт. Вет онаеҥлан артистат лияш кӱлеш: йылмыжат лывырге, вуйушыжат тале лийшаш улыт.

— Тений шыже кумалтыш 5 октябрьыште почылтеш. Нурсола отышто кугу мероприятий лийшаш. Тидын нерген айста ойлен кодена.

— Кужеҥер районысо Нурсола ял воктенсе ош куэр отышто Тӱня кумалтыш эрта. Тиде республикысе ото-влак коклаште эн кӱкшака верлан шотлалтеш. Кӱкшытшӧ — 241 метр. Тӱня кумалтышым кушто эртарышашым ме огыл, а Марий Эл Правительство палемден. Кандидатлык спискыште 17 верым ончыктымо лийын. Эн ондак кушто верланымыжым ончымо. Тушко логалаш куштылго мо, йӧнан корно мо? Тиде ото республикынан покшелныже верланен, сандене чыла могырымат толын кертыт. Тудо кугорно дечат тора огыл, 450 метр веле. Тыге Нурсоласе ош куэрыште верланыше отым ойырен налме. Вет тушто нимогай жапыштат, кумалаш чарыме да марий йӱланам ишыктыме годымат, кумалмаш чарнен огыл. Кызыт тудым «Ош кӱсото» Тӱҥ Ош кугу Юмын эн шнуй отыжо манын официально лӱмдымӧ. А Тӱня кумалтышыш 500 наре еҥ погынышаш. Кызыт марий-влакын илыме чыла регионышкат, Марий тӱвыра рӱдерлашке, пагалыме, лӱмлӧ еҥ да онаеҥ-влаклан ӱжмашым колтымо.

— Кузе кумалтыш эрташ тӱҥалеш? Иктаж-могай вашталтыш лиеш мо?

— Теве республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжын директоржо А.М. Клёнов дене кумалтышыш кӱслем лукташ кутырен келшенна. Вет кӱсле – Юмын семӱзгар. Кузе ойлат: «Марийлан Юмо кӱслем пуэн, а Ия сырен да шӱвырым ыштен». Сандене шӱвыр пайремын ӱзгаржылан, а кӱсле Юмылан пелештымаште кучылтмылан шотлалтыт. Теве Марий Турекысе краевед тоштерыште 1905 ий годсо журнал аралалтеш. Тушто кум кӱслезын марий кумалтышыште шоктымыштым ончыктымо. А 1929 ийыште кӱсле йомын. Ты Тӱня кумалтышыш кӱслем огына пурто гын, пеш кугу сулык лиеш.

— Южо еҥ нимогай радамым ок пале гынат, отыш коштеш. Тидын шотышто могай ой-каҥашда нунылан лиеш?

— Марий кок вералан ӱшана – тиде нимат огыл. А отыш коштмо шотышто палыдымаш чоным изишак когарта. Теве икте йӧршеш шукталтдымыла чучеш. Ешыште иктаж-кӧ колен гын, ныллыж марте отышко лекташ ок лий манмым огыт эскере. А чынжым гын ожно марий-шамыч ик ий кӱсотыш коштын огытыл. Кумалаш каяш сӧрен пыштыме гын (мончаш пурен, мушкылтын, Юмо пусакыш шогалын, Юмылан сортам чӱктен каласыме), уэш сӧрыман. Тунам ойленыт: «Ош кугу Юмо, ме тыгай (могайжым ойлыман) туткарыш логалынна, вес кумалтыш марте вучаш йодына». Тидын шотышто, чаманен каласыман, онаеҥ-влакат огыт пале. Ончалза теве Чечнясе калыкыште тыгайракак: суртышто колышо еҥ уло гын, пондашым колтат. Кажне калыкын шке йӱлаже. Мемнан йӱлана тыгай гын, сандене тудым шуктыман, калыклан умылтарыман.

Марий калык ожнысек кумалтышым погынен эртарен. Кунам эртарышашым каҥашен налмек, ик арня ончычак ямдылалтын. Кумалтыш водын пӧртым, уремым, кудывечым эрыктен да, вич шагатлан кынелын, мончам олтен, яндар вӱд дене чывылалтын. Вара ош вургемым чиен, мелнам кӱэштын, ший оксам шӱалтен, сортам пӱтырен. Ты кечын лыжган гына кутырен. Кумалаш кайыше кочкын огыл, вӱдым гына подылын. А чоклымо деч вара кумалаш кайыдыме изи икшыве-влакым пукшеныт. Тыгак лудын моштышо йочажлан чоклымо мутым лудаш кӱштеныт. Корнышто вашлиялтше еҥлан кидым пуэн огытыл, а «кумалтышет кавыл лийже» маныныт. Айста чыла тиде шотым шуктена. Марий кумалын, кумалеш да ончыкыжымат кумалаш тӱҥалеш! Сандене кумалтышда кавыл лийже!

Марий калыкын Тӱня кумалтышыже

5 октябрьыште рушарня кечын Йошкар-Ола – Уржум корнывалне У Торъял – Шернур корнывожышто (22-шо меҥгыште) Ош Куэр кӱсотеш марий калыкын Тӱня кумалтышыже эртаралтеш.

Тушто ме Ош тӱҥ Сандалык кугу Юмылан да тудын кучемжылан кумалына:

Тӱня кугу Юмылан (Кава Юмылан, Кече-Авалан, Шӱдыр-Авалан, Тылзе-Авалан, Мардеж-Авалан, Пыл-Авалан, Вӱд-Авалан, Кӱдырчӧ, Волгенче Юмылан), Агавайрем Юмылан, Илян Юмо-влаклан, Пӱрышӧ-влаклан, Мер  Юмылан, Кугу тӱнямбал серлагышылан, Шочын-Авалан, Мланде-Авалан, Кугу Пӧркӧ-Авалан, Поро Лемде Курык кугызалан, тӱр Эр кече Кугу еҥлан.

Кумалтыш 7 шагат эрдене тӱҥалеш. Кумылда нӧлталт шогыжо. Пагален ӱжына.

Марий калыкын юмынйӱла рӱдержын каҥашыже.
Тӱҥ онаеҥ А.И.Таныгин.

Шыже кумалтыш-влак:

5 октябрьыште Кужеҥер районысо Нурсола ял воктенсе ош куэр отышто Тӱня кумалтыш эрта.

12 октябрьыште — Йошкар-Ола воктенсе Тумер отышто рӱдӧ оласе марий-влакын кумалтышышт.

Ты кечынак Марий Турек кермыч завод воктен верланыше отышто Турек суртан кугыза лӱмеш кумалтыш эртаралтеш.

Ты кечынак Кужеҥер районысо Шинур ял воктен верланыше отышто Тисте кумалтыш лиеш.

14 октябрьыште – Кужеҥер районысо Визымйырыште ял кумалтыш.

19 октябрьыште – Оршанка районышто Аппаково ял воктенсе Апак отышто вич тул олмо дене Мер кумалтыш.

Ты кечынак У Торъял районысо Немда кундемыште эрта.

2 ноябрьыште – Виче вел Вӱрзым районысо Тӱм-Тӱмыштӧ ял кумалтыш.

9 ноябрьыште — Угарман кундем Тоншай районысо Кугу Ошкаташте ял кумалтыш.

Эльвира Терентьева

Налмывер: Кугарня

1 комментарий

Filed under Артикль-влак

One response to “Тӱня кумалтыш верым Марий Эл Правительстве палемден

  1. Чачави

    Оҥай, могай праваже уло Марий Эл правительствын Тӱня кумалтыш верым палемдаш? Россий конституций почеш кугыжаныш религий деч ойырымо.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s