Йошкар-Олаште тений кеҥежым эртарыме финн-угор йоча ден самырык-влакын тӱнямбал слётыштышт «Кугарня» газет корреспондент Елена Годунова ижор-влак дене палыме лийын. Делегацийыштым Дмитрий Харакка-Зайцев вуйлатен. Серышын артикльжым (статьяжым) изиш тӧрлатен, вашталтен савыктена.
Ленинград область Кингисепп районышто Финн вӱдлогарын (залив) кечывалвел серыштыже Сойкино пелотро верланен. Ты вер ижор-влакын шочмо элыштлан шотлалтеш. Тудын лӱмжат Soikkola ижор йылме гыч пелотро манын кусаралтеш. 2025 ийыште ижор общинын еҥже-влак шотлымашым эртареныт да Сойкино пелотросо Вистинысо ял шотан илемыш пурышо 19 ялыште 664 наре ижор илымым палемденыт.
Олаштат, ялыштат – шке еҥ
Дмитрий Ленинградыште шочын, но йоча жапше Сойкино пелотрошто эртен. Тудын кугезыже-шамыч тыште курымла дене иленыт. Ижор коваже рвезым шочмо калыкым да ешым пагалаш, йӱлам жаплаш, йылмым тунемаш изинек кумылаҥден шоген. Садлан Дмитрий таче – ижор калыкын ик эн чолга еҥже.
– Шкемым пиалан айдемылан шотлем. Вет мый оласе илышым веле огыл, ялысымат сайын палем. Садлан чыла ыштен моштем. Калыкемын шочмо мландыштыже тӱвырам, йылмым, йӱлам эшеат чот йӧратен кушкынам гын, профессионал семын олаште вияҥынам. Санкт-Петербург оласе Герцен лӱмеш кугыжаныш педуниверситетыште кӱшыл шинчымашым налынам. Юрист улам. Тылеч посна мер пашаште, усталык аланыште чолган тыршем.
2005 ийыште Сойкино пелотрошто илыше-шамычын инициативышт почеш шагал еҥан ижор калыкын «Шойкула» ямагатыштым (общиныштым) ыштыме. Кызыт мый тудын председательже улам. Тыгак шке чумырымо Soikkolaiset куштышо фольклор коллективым лу ий наре вуйлатем. Тушко тӱрлӧ ийготан участник-шамыч коштыт.
Икмыняр ий ончыч верысе йоча да самырыктукымын усталыкыштым вияҥдаш полшаш манын, Laulu Emӓ («Муро Ава») театр мастергудым, Soikkolapset йоча фольклор коллективым погымо. Нуныланат мый вуйын шогем. Чыла коллектив Вистино (ижор-влакын тӱвыра рӱдышт) тӱвыра пӧрт пелен пашам ышта, – каласкала Дмитрий Харакка-Зайцев.
Ижор-шамычын Йыван кече ончычсо йӱд – Ivanan yö ик эн йӧратыме пайремышт улеш. Тудым теҥыз сер воктене кугу тулотым йӱлатен палемдат. Еҥ-влак мӧҥгышт гыч икымше шочшо саска гыч кочкышым ыштен кондат да теҥыз шеҥгеке шичше кечым эскерат. Сойкино пелотрошто ты пайремлан мӧр кӱэш. Садлан кочкышым ты саска гыч ямдылат.
Сойкинысе ижор
Ижор-шамыч икмыняр вере иленыт. Кызыт тӱҥ шотышто Сойкино пелотрошто да Луга эҥерын ӱлыл ужашыштыже тӱшкан верланеныт. Садлан нуным Сойкинысе да Ӱлыл Лугасе (Ленинград областьысе Кингисепп районын кызытсе кумдыкшо) ижор-влак тӱшкалан ойырат. Тыгак пошкудо Ломоносов районысо Ивангород олаште (хэваассысе ижор-шамыч), Санкт-Петербургышто да Ленинград областьысе моло районышто лакемыныт.
– Мый Сойкинысе ижор улам, но Ӱлыл Лугасе ижор-шамыч дене келшен илена. Вашлийме годым икте-весе кокласе койыш, йылме, кочкыш, илыш-йӱла ойыртем шотышто чӱчкыдын каҥашена. Ик вашлиймашат ижор мурым йоҥгалтарыме деч посна огеш эрте. А муро мемнан пеш шуко. Таклан огыл фольклорист-влак ижор-шамычым тӱнямбалне ик эн мурышо калык семын палемдат, – ойла Дмитрий.
Ижор йылме латин алфавит негызеш шочын. Тыгодым мутланыме годым Сойкинысе ден Ӱлыл Лугасе ижор-влакын йылмышт ойыртемалтеш, манеш Дмитрий. 1930-1937 ийлаште йылмым школлаште туныктеныт, тидлан тунемме книгамат, литературымат ямдыленыт. Кызыт йылмым фольклор текстлан да ончычсо пособий-влаклан эҥертен тунемыт. Ижор калык ямагатын да Санкт-Петербург оласе Правительствын полшымышт дене Александр Герцен лӱмеш университетыште ижор йылмым туныкташ шонышо-шамычлан студент-влакым погымо.
Тӱвыра, йӱла, илыш…
Ижор-влакым тӱҥ шотышто теҥыз калыклан шотлат. Илышышт вӱд, колым кучымаш, теҥызыш лектын коштмаш дене кылдалтын. Балтий теҥыз нунылан эн мотор да лишыл. Ты теҥыз толкын йӱкым молын деч ойырен кертыт, тунар чот тудым йӧратат.
Д. Харакка-Зайцев ойла:
– Усталык деке шӱман улмына – вӱрыштынак. Шке калыкна дене палдараш манын, тӱрлӧ проектым илышыш шыҥдарена. Елена Диденкон Makkuin assja («Тамле паша») проектше – пример. Тудо ижор калык кочкышлан пӧлеклалтын. Ты проект дене кочкыш фестивальлаш лектына. Тӱҥ калык кочкышна – кол кочкыш. Тыгак пакчасе да чодырасе саска гыч тӱрлым ямдылена.
Финн-угор тӱшкаш пурышо моло калык дене келшен илена. Вет мемнан дене тыгак вепс, водь, марий, одо-шамыч вашлиялтыт. Шукерте огыл Вистино тӱвыра пӧртыштӧ марий вургем нерген фотограф Наталия Тяглован фотоончержым чумыренна. Ижор-шамычат кызытсе илышлан келыштаралтше калык вургемым ямдылат. Тыгодым акрет тӱрлан, пӱртӱс тӱслан, йытынлан, ӱмылкалан кугу тӱткышым ойырат.
Ижор пӧръеҥ вургемын шке ойыртемже: тӱрлыман кужу шулшан меж носки, тӱрлӧ неле ешартышан кужу мыжер. Ӱдырамаш вургемыште кок могырым тӱрлеман поян сӱрет лийшаш. Тудо моторлыкым радамла, тыгак ӱдырамашын тазалыкшым арала. Пӧръеҥ ден ӱдырамаш-влак куымо ӱштым ӱшталыт.
Ижор-влак нерген элыштына тӱрлӧ тӱвыра мероприятийыште палдарена. 2025 ийыште Ненец АО-што кугу программым ончыктенна. Кодшо ийынак театр мастаргудына «Лайв пӧрт йоча-влак» Россий кӱкшытан фестивальын финалзыже лийын. Тыгай мероприятий-влак кумылым нӧлтат да чотрак пашам ышташ кумылаҥдат.
Палемдыман, ижор-влак икте-весыштым пагалат, садлан суртышт йыр кугу печым огыт пече, кӱ дене веле чекым ойырат. Еҥ пӧртыш мийыме деч ончыч озам ончылгоч шижтарат. Ижор-влак нуным йӧндымылыкыш лукмым огыт йӧрате, воза «Кугарня» газет.
Тений ижор-шамыч Тӱвыра инициативе-влак президент фондлан кӧра «Теҥызын мурыжо» проектын участникше лийыныт. Тушто кантеле тошто калык семӱзгарым шымленыт.
MariUver
Кӱшнӧ Ирина Алексееван фотожо: Сойкино пелотросо Колканпӓӓ сернерыште «Теҥызын мурыжо» проектлан фотосессий годым
вӱдлогар – залив,
ямагат – общине,
сернер – мыс,
Колканпӓӓ – Колгомпя
MariUver 