Тӱня кумалтышыш каяш кумылан-влаклан

Шыже кумалтыш. Фото: moole.ru6 октябрьыште Кужеҥер район Нурсола ял воктенсе «Ош куэр» отышто тӱня кумалтыш лиеш. Йошкар-Ола гыч каяш кумылан-влак (+7-8362) 458 851 телефон дене йыҥгыртен возалт сеҥат. Автобус 6 октябрьыште 8 шагатлан Гагарин проспект, 8 №-ан пӧрт воктеч тарвана.

ШЫЖЕ КУМАЛТЫШ

Шыже – марий айдемын йывыртыме жапше. Кеҥеж тургым, шыже нур паша шеҥгелан кодмеке, калыкна Юмылан таушта. Кумалаш ме отышко толына. Тыште ото нерген уэш шарныктен кодыде ок лий.

Ото, кӱсото – кумалме кава ден мланде коклаште Ош Кугу Юмын ош вийжым погымо вер. Тиде вий кӱшычын — ӱлыкӧ, ӱлычын — кӱшкӧ, лишычын — тораш, тора гыч лишке вузалт шога. Кумалме годым тыште Ош Кугу Юмын – шулык, серлагыш, перке – кум ужашыжат иквереш чумыргат да тӱнялан пиалым кучыктат. Ото кумалаш толшо айдемын кап-кыл вийжым, куатшым, шӱм-мокш тазалыкшым арален кодаш да ешараш, ӱмыржым шуяш, кид-йолжым лывырташ, уш-акылжым вияҥдаш, чонжым порылык шӱлыш дене лыпландараш, чон тыныслыкым шараш полша. Кӱсотым тоштыеҥ-влак тӱнян рӱдыжлан шотленыт.

Кугезына-влак, Юмын кумыл дене вашлийме суртым, шинчасорта семынак аралаш кӱштеныт. Тыште пушеҥге тӱзатыме лийшаш, кажне шудо пырче, кажне пеледыш саска кумалаш толшо еҥын кумылжым вӱчкен шымата. Калык тышке ару кап-кылан, ару шонымашан, ош марий вургемым чиен, пайрем кумылан погынен, шкенжым пеш тыматлын кучен, уто йӱк-йӱаным луктын огыл.

Кызытсе саманыште ме отым арун кучымо нерген мондышаш огынал. Уто вондерым, черле але йӧралтше пушеҥгым, кошкышо пундыш тӱҥым, кертме семын, ик верыш чумырен йӱлалтыман. Тиде сомылым кумалтыш деч арня ончыч ышташ лиеш. Шошым, шыжым рвезе пушеҥгым конден шындашат уто огыл. Отышто сиреньым кушташ огеш лий. Пызлым, шолым, кугурӱдывондым эреак иземден толман. Тачысе тӱняште шочмо калыкна йылме шот денат, йӱла шот денат варналтын ила. Сандене ме лишыл жапыште кугорно, эҥер, ер воктен улшо ото-влак пелен, кок кугыжаныш йылме дене возыман оҥам келыштарышаш улына. Тушто тек возымо лийже: отын лӱмжӧ, закон почеш аралалтмыж нерген пунчал да шнуй верыш айда лийже пураш, кайыквусым, ир янлыкым поктылаш, пушеҥгым, кушкылым логалаш огеш лий манын, шижтарыме ой лийшаш. Кӧ тиде кӱштымым палыме ӱмбачак пудырта гын, тудо Юмо ончылно мутым куча.

Марий Элыштына ото, курык, памаш, шӱгар шнуй верлан шотлалтеш. Нуно историй шарныктыш (памятник) семын закон почеш аралалтыт. Кызыт чыла гаяк ото закон почеш аралалтшаш. Могай сын дене шогат, тушто могай кушкыл, пушеҥге, отын могай кумдыкышто верланымыж нерген кагазеш возалтын. Кажне шнуй верын шке паспортшо уло.

Кӱсото – каныме вер огыл, амал деч посна тушко коштман огыл. Йот еҥланат тышке онаеҥын поро ойжо деч посна пураш ом шӱдӧ. Пешак кӱлеш гын, отышко, онаеҥ дене пырля толын, надырым пыштен кодаш лиеш.

* * *

Шыже кумалтышым посна ял шот дене эртарат. Шукыж годым кумалыт Кугурак шнуйлан, Пиямбаржылан, Кӱшыл юмылан. Ял кӧргыштӧ рушла Але вес вера улмо годым Мер юмылан кумалыт. Тудым посна кундемыште икмыняр ял денат эртараш лиеш. Кумалыт Тӱня юмылан, Пӱрышылан, Мер юмылан, Кугу серлагышлан, Шочынавалан. Мутат уке, Кугурак деч посна ок эртаралт.

Шыже пагытыштак Тиште кумалтыш эрта. Тыгай годым визыт деч шагал огыл ял лекшаш. Тыште Ош Тӱҥ Юмо, Тӱня юмо, тудын Сандалык ешыже, Пӱрышӧ-влак, Мер юмо, Кугу серлагыш, Шочынава, Мландеава, Кугу перкеава да Кугурак шарналтыт. Марий Элысе да тудын дене кылдалтше пошкудо Яраҥ, Пижан марий-влак кажне ийын гаяк Тӱня кумалтышым эртарат. Южо ийын тыгайже иктаж кумытат погына. Тунам, нунын коклаште иктыжым ойырен, Тӱня Кугу кумалтыш манын увертарена.

3 ноябрьыште У Торъял район Шван отышто тӱня кумалтыш лиеш.

Марий кумалтышлан пӧлеклалтше стенд Т.Евсеев лӱмеш тоштерыштеТӱня кӱкшытан кумалтыш отылан У Торъял районысо Шван ото шотлалтеш. Шван ото Торъял кундемын эн кӱкшака вер-шӧрыштыжӧ верланен. Шваното («шыва» — акрет мут), тенийсе «шыма» але вес семынже «тыныс» манмым ончыкта. Тудо теҥыз вӱд деч 191 метр кӱшнӧ шога. Тиде кӱкшака гыч Кукарка, Шернур, Кужеҥер, Советский, Пектубай, Никулят, Пижан кундем-влак раш койыт. Акрет годсо кугезына-влаклан тыгай кӱкшӧ верым ойырен налмыштлан вуйнам савышаш улына. Мемнан пашанат, шонымашнат ты кӱкшытлан келшен шогышаш.

У Торъял кундемысе чылалан палыме Саваран ото «Юмылан вуйым Саваш» манмым ончыкта.

Кукмарий ден Кужеҥер кундемласе Шорното «иктеш погымо» (шор – чумыр) шонымаш дене кылдалтын.

Кугу Тӱня кумалтыш эн шагалже вич юмын шаге ӱмбалне эрта. Марий йӱлан кӱшыл сандалыкшын — Ош Тӱҥ Кугу юмылан да тудын аваж ден Пӱрышыжлан, индеш кучемжылан — нылле ик пурлык, кок тӱрлӧ кӱчан-тӱкан шолдыра вольык да вӱд ӱмбалне ийын коштшо кайыквусо дене кумалалтеш.

1. Тӱня Кугу Юмо да тудын ешыже.

Кӱшыл каштаже-влак:Каваюмо, Кечеава, Шӱдырава, Тылзеава.

Юж помыш каштаже:Вӱдава,Мардежава, Пылава, Кӱдырчыюмо, Волгенчыюмо. Нине юмылан кумалме годым тачысе пагытым тыныс да эрык дене кучен шогымыштлан вуйнам савена.

2. Агавайрем юмо – Пӱртӱс.

Сандалык аҥаштыже Кечын, Тылзын, шӱдыр-влакын вийыштым иктеш чумырышо, юж помыжышто мардеж, пыл, вӱд, волгенче дене пайдаланен, шулыкан, куатан вийым шочыктышо.

Кава ден мландывалсе индеш тӱҥ, илян-шамыч: Свет илян, Мланде илян, Айдеме илян, Вольык илян, Кайыквусо илян, Мӱкш илян, Кинде илян, Саска илян.

3. Ош ТӱҥКугу Юмын шагыштыже Кугу серлагышлан кумалына. Тӱҥ Юмын шагыж ончылно Лемде вӱд тӧр ялласе (Йошкар Памаш, Корольо, Йыврай починга, Руш Куптӱр, Чопак, Йоропин да Эшимсола) калык кумалеш. Шван отышто тӱҥ онаеҥлан Рудольф Егорович Смирнов мутым куча. Тудо пӱртӱсын юж каштажым сайын умылен моштышо, пӱртӱсшат тудым пагала. Шке кундемыштыже палемдыме жаплан йӧрым але лумым йодын мошта. Ночко игече годым ик кечылан йӧрымат чарен кертеш. Тудо юмын «ош кылымде пӧрдемже» деке лишне шогышо айдеме.

4. Мер Кугу юмылан посна шагым (тулотым) шогалтышаш улына. Тачысе пагытыште тӱнямбалне йӱла ден йӱла, тӱс ден тӱс, йылме ден йылме коклаште поро каҥашан илыш пешак кӱлешан. Элын армийжымат, кугыжаныш кучемжымат, шинчырлыме (тюрьмаште шинчыше) калыкшымат шот дене, поро дене кучыман. Тиде шагым онаеҥ Алексей Николаевич Чемеков кучаш тӱҥалеш. Тудо але самырык, ожнысо Кугу онаеҥ Ош Миклайын тукым уныкаже. Тиде шагылан мелын шогат Кугу Лумарий ден Изи Лумарий ял-влак.

5. Пӱрышӧ-шамыч дене. Шван отышто пӱрымаш шагым кумытым шогалтат: Кугу Пӱрышӧ, Эрге Пӱрышӧ, Кӱрлӧ Пӱрышӧ да нунын авашт.

Лемде ден Талмань вӱд кокласе калык юмын радамым эреак пагален кучен да кызытат куча. Самырык-влак, ешым погымеке, чес-пӧлек, шулдыран комбо дене кум пӱрышӧ ончылан кумалыт. Тиде — еш илыш кучемын ик тӱҥ негызше. Марий улмынам курым-курым дене, тӱжем-тӱжем Ий дене пӱрышӧ-влак кучат. Ончыкылыкым шӱдыр шинчаште, кече волгыдышто, тылзе чурийыште нуно возен шогат. Илен-толын, пӱрышӧ-влакын ужар шагышт ший дене волгалташ тӱҥалеш, мый ӱшанем: марий еш-шамыч илыш-вийыштым кумдан да кӱшкӧ нӧлталыт.

Шван отысо Ош Тӱҥ Кугу Юмын кечывал вел шулдыржым шке шагышт дене кугу Шочынава, Мландеава, кугу перкеава налын шогат. Кум тӱҥ онапушеҥгым ик кужу да кумда шаге ӱмбалне кумалына. Шочынаван ешыжым «илыш шочыным», «лулге шочыным» , пӱршыжым, серлагышыжым тӱрыснек почын пуэн кумалына. Шочынава вийым кӱшычын ӱлыкӧ пуэн шога. Кавасе Шочынаван «илыш солыкшо» (йӱксӧ корно – млечный путь) мыланна илян-шамычлан, ава шӧр дене иктак. Айдеме илян тиде вийым тӱрыснек налшаш: шинча-пылыш, вуй, шӱм-мокш, шодо-верге, леп-шоло, вӱргорно, кид-йол йыжыҥ да кап эре таза дене шогышт. Илышшочын – у ешлан, у вольыклан негызым пыштат да чылажымат уэмдаш, кумдаҥдат; тӱляҥдаш мелын шогышо вий. Тудо шочшаш йочам авагудыш пышта, онча да ласкан луктеш. Тиде шагыштак кумалына Мландеавалан. Тудо – ӱлычын кӱшкӧ пуэн шогышо вий. Илыш тиде вий деч посна лийын огеш керт. Кумшо тыгай вийлан Кугу перке ава шотлалтеш. Тудо йолысо вийым да ыштен налме погым переген, аныклен куча. Перке ава кумшо тӱтыра вий семын пылаван, вӱдаван, Мардежаван умбач кондымо вийыштымат иквереш чумырен, аныклен кучен кертеш. Садланак тудын деч ме еш, сурт, кинде, вольык, мӱкш, кинде-шинчал, чодыра нур, окса да таза перкем йодына.

Южгунамже илышым ӧрдыж гыч эскеретат, чыла шотеш толмо гай чучеш: тазалыкат уло, пашадарымат тӱлат, но перке уке гын, чыла шалана. Кугезе онаеҥна-влак кеч-монат ик ужашыжым шылдырге кучылташ, а кум ужашыжым шеҥгек пышташ манын туныктен коденыт.

Кум ава-шамыч ваш-ваш моткоч келшат, илыш тӱҥалтышна, негызна улыт. Сандене рвезе еш пӱрышӧ-влаклан кумалме деч вара шулдыран дене Кугу Шочынавалан, Мландеавалан, Кугу Перкеавалан посна-посна чес–пӧлекым пуат.

Кудымшо чес-пӧлек деч вара Кугу серлагыш ончылно кайыквусо дене тиде радам кумалтышым посна шуктат.

Тиде пагалыме шагыште кумалтышым Танаксола, Изаҥа, Кужнур, Кришкан, Тушнур да Купсола ялысе калык эртарат. 47 ияш годымак тышке пелештен шогаш онаеҥ-шамыч мыланем ӱшаным ыштеныт. Сандене калыкын йодмыжым юмын ончылно кучен, ӱмырем мучко сулаш тыршем.

Сукалтыме верда Юмо ончылно кӱкшӧ, кумылда нӧлталтше, чонда поро да таза лийже.

Материалым А.Таныгинын «Ший мундыра» книга гыч налме

Галина Ласточкина

Оставьте комментарий

Filed under Артикль-влак

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

w

Connecting to %s