Онаeҥ Петр Трофимович Свистуновым шарнен…

Свистунов Петр Трофимович

Свистунов Петр Трофимович

4 июльышто 82 ияш тале марий онаеҥ Свистунов Петр Трофимовичын шӱмжӧ кырымым чарнен. Пытартыш кечылажым тудо шке ӱдыржӧ пелен Оршанке район Аппак ялыште илен. Марий йӱлам Киров кундем Никулят ялыште шуктен шоген. Марий онаеҥ-влак лишыл родо-тукымжылан да пошкудыжлан чаманымашым каласат.

Шочынаван ешыжлан кумалше Петр Трофимович Свистунов

Петр Трофимович Свистунов 1931 ий 3 апрельыште Киров кундемысе Лӱметлем ялыште шочын. Ик ияш ача деч посна кодын. Аважат, Анна Антоновна Фурзенова, Лӱметлем ялынак. Кугыжан кучем годым кочажын, Николай Игнатьевичын, ешыже уланлан шотлалтын. Коваже, Василиса (Солабеляк ӱдыр), Яраҥ кундемыште тунамсе пагытлан поян Герасимын ӱдыржӧ лийын. Совет власть Игнатий кочажым йорло радамыш луктын.

Марий юмыйӱлам вож гыч парчаж марте палыше, Ош Сандалык Юмым кумда уш-акыл дене умылышо, юмынава-шамычлан кузе кумалмым чоныштыжо аралыше, нунын иктешлалтше негызыштым вияҥдыше, шочмо калыкын пагалыме онаеҥжылан Петр Трофимович Свистунов шотлалтын.

Петр изинекак пеш ушан, полмезе кушкын. Школышто тунемаш тӱҥалмыж деч ончычак буква-влакым пален, тӱжем марте шотлен. Кочажын оксагалташтыже мыняр теҥге, ыр улмым шотлаш полшен. Шкеже тыгерак шарналта: «Коча-ковам мыланем, ачадыме йочалан, юмын помыш семын лийыныт: тыршаш, уш-акыл погаш, калык коклаште шкем шот дене кучаш туныктеныт. Кандашлу ийым темем гынат, нунын помыш шокшыштым кызытат чон кӧргыштем кучем». Шке тукымвожлан тыгай акым кугу Айдеме гына пуэн кертеш.

Тудо 1938 ийыште Вӱтламарий тӱҥалтыш школыш тунемаш каен, но шучко Кугу сар тудым Шӱдымарий ялын кӱтӱчышкыжӧ савырен. Кугурак-шамычым сарыш поген наҥгаеныт, йоча-влак шоҥго кочашт да ава-акашт пелен озанлык пашашке кычкалташ пернен.

— Тунамсе пагытым шарналташак неле. Мый, але полдышнер, ӱшкыж дене пасум тырмаленам. Йошкар кугу ӱшкыж кызытат шинчаштем. Кугурак ден шоҥго-влакым ок колышт ыле, а мыйым молан колыштын шонеда? Печулан ямдылыме кинде курикам тудын дене пайленам. Порылыкем, тыршен ыштымем вольыкат умылен, — шарна Петр Трофимович. — Илыш йыжыҥан да шӧрынан. Икана шошым мӱндыр аҥаште урлыкашым ӱденна. Комдыштына пырче утен кодын. Лач пасу корно дене Масканур вел Лумарий ял ӱдырамаш эртен каен. Мемнан деч утен кодшо пырчым сӧрвален йодын. Межат порым ыштена огыл мо? Эшеже имне дене икмыняр уштышым наҥгаяш полшенна. А умбал пасу тӱрыштӧ толмынам вученат шогеныт. Тыге суд паша марте шуын. Мыланем тиде курымешлан сай урок лийын: урлыкаш пырче ӱдымӧ комдыш возын гын, тудо мланде пургыжыш вочшаш, вийым налшаш, вожым колтышаш, парчам лукшаш, шыркам пушаш. Тичмаш парча мучаш лӱмеш юмо-пӱрышылан вуйым савыме деч вара гына шужен толшым пукшаш, йодын толшылан пуаш лиеш. Судья тунам каласен: «Изи улыда гынат, титак тенданак кодеш».

Кугу сар деч вара Петр Свистунов имнешке-улазе семын тыршен. Тудо имньын куатле вийжылан ӱшанен гынат, тунамак илышын ончыко кайымыжым ужын. 34 ияш Петр Яранскысе СПТУ-шко трактористлан тунемаш пура. Варажым тӱрлӧ маркан трактор дене пашам ыштен. Самырык пагытышкыже пӧртылын, йолташем умбакыже тыве мом радамлыш:

— 1972 ийыште мый шкемым пеш раш пӱртӱсын ужашыже семын шижаш тӱҥалынам. А тунам кугу «оза-влак трактористлан мом гына ыштыктен огытыл: олык лапымат келыктеныт, отымат тошкыктеныт. Мландым айда-лийже куралме дене памашшинча-влак петыралтыныт, яндар вӱдым мазут, йошкар лавыра, тӱрлӧ ӱяҥдыш дене варкаленыт. Мый ту жаплан уже онаеҥ лийынам. Сандалык Ош Кугу Юмо деч калыклан пӱртӱс яндарлыкым, вольыклан Серлагышым, чыла шотыштат перкем, шулыкым йодынам. Сандене техника дене ыштымым чарнаш манын, шканем мутым пуэнам. Мый эр лупсын пайдажым, кас тӱтыран шулыкшым палем, садланак кӱтӱчӧ паша утларак келшен. Тиде пашам лу ияшак тӱҥалынам да тиде сомыл денак паша корнем мучашленам.

Петр Трофимович 32 ияш Ош Кугу Юмылан кумалаш тӱҥалын. 1959 ийыште Лӱметлем ялыште Кугу кумалтыш лийын, тудым Анисим Фомич Фурзиков вӱден. Тудо тыгерак ойлен коден: «Петрым казначейлан шогалтена, надыр оксам погыжо. Мый колем гын, олмешем кумалтышым вӱдаш тӱҥалеш».

Тыгак лийын. Кумалтыш деч вара тудо ош тӱня дене чеверласен. Кумалтыш радамым, могай юмылан кушто шогышашым, могай пурлык дене кумалшашым, Вӱтламарий Кугу Микал деч возен налынам. Пеш ойгыренам, пачаш-пачаш лудынам, малаш вочмем годымат пелештенам. Возен налмем кӱпчык йымаке пыштенам. Мӧҥгыштӧ ойлат ыле: «Омет дене йӱдвошт чоклен киет». Мыйым кычкырат, помыжалтарат, но чарнен ом сеҥе. Шкежат шижам – эше чоклем, шелам веле.

Икымше гана 1963 ийыште ялыштем Агавайремюмылан чокленам. Шаге ӱмбаке возымо тетрадьым луктын пыштенам. Тидын нерген Элексей папай тыге ойлен: «Петр икымше гана кумалаш лекмыж годым шӱм шуен, шагышке пыштыме кагазым ончалын чоклен. Вес гана лекмыжлан кумалтыш шомакшым утларак келыштарен. Кумшо гана кумалаш лекна, Петрна вачым гына иралеш. Мут, йылме, койыш иктеш тольыч».

Илыш курымыштем кумалме аҥам кушто гына лийын огыл: Пижан районысо Пистер, Лаштык, Изи, Кугу Памасола, Катканур, Тумер, Пурт, Кум Вӱтламарий, Лӱметлем, У Торъял районысо Шемшӱргӧ, Шӱдымарий, Крӱк, Шерешнур, Кӱанпамаш, Вӱръял, Оршанка районысо Отар, Апак, Лужбеляк, Марий Кукланур. Онаеҥ семын Чумбылат курыкышто Курыккугызалан, Эркече, Поро Лемдетӱрлан вуйым саваш, Морко районысо Унчо велне Сӱрем кумалтышыште шогаш логалын.
Таче шочмо марий калыкна Петр Свистуновым ача семын акла. Шукынжо тудын деч ой-каҥашым йодыт. Онаеҥын илыш-корныжо Совет пагытыште куштылгыжак лийын огыл. Йӱлам эреак прыжалаш, шыгыремдаш тӧченыт, кумалтышын ончылъеҥже-влакым сорлыкленыт. Петр Трофимович угыч шарнымаш толкыныш ушныш:

— Икана кумалтышым У Торъял районысо Эҥерӱмбал кундемыште тарватеныт. Отышто калык пеш шуко погынен. Тулым ылыжтенна, шагым шарен шогалтенна, Юмо радам шот дене пурлыкым пуртенна. Кенета шижтарышт: «Милиций, райком, Шалагина…» Партийын ончылъеҥже Шалагина уло йӱкын командоватла: «Кто вам разрешил? Кто тут Свистунов? Задержать его!». Калык куржашат тарванен ыле, но ужыч – мыйым кучен наҥгайынешт. Чыланат мыйым аралаш пижыч. Калык ик еҥ семын шогальыч. Мый марий тӱран тувырым чиенам ыле. Тӱшка калыклан аралаш сай пале лие. Ятыр жап тыге шогымеке, калык нугыдо чашкер деке эркын-эркын куснаш тӱҥале. Мыйым чашкер кокла гыч луктын колтышт. Ме тӱҥалме пашанам ыжна кудалте. Кече шинче, рӱмбалгыш. Райком ден милиций пашаеҥ-влак кумалтышым чаренна шонен, шкеныштым лыпландарен, Эҥерӱмбал ото гыч лектын кайышт. Тушан участковый милиционер Алексей Николаевич Березиным шогалтен кодышт. Тудыжым калык пагален, мутшым колыштын. Шкежат калык йӱлам жаплыше лийын. Уэш атылам, вольыкым, мо кӱлеш тарманым отышко пуртышна. Алексей Березин каласен кодыш: «Чулымрак кумалза, йӱк-йӱаным ида лук. Эрла шомак ото деч ӧрдыжкӧ ынже шарле. Тыште чыла эрыктыме, тулшолгымым йӧрыктымӧ лийже». Тыгак ыштыме. Тиде кумалтышыште Алексей Николаевичын Соня пелашыжат шулдыран пӧлек дене толын ыле.

Мый Юмо ончылно нигӧмат карген омыл. Но южо еҥын юмо ваштареш тӱргоч шогымыжым сайлан ом шотло. Поснак ото кумалтыш ваштареш шогымыштлан кӧра шкештат, родо-тукымыштат тиде тӱня гыч порынжак каен огытыл…

Петр Трофимовичым еш илышыж денат палдараш йодым.

— Мый 1956 ийыште мужыраҥынам. Пелашем, Анна Дмитриевна Петракова, Яраҥ районысо Пурт ял гыч. Вараксимла вычыматен, ме ынде 55 ийым илена. Кугурак эргына, Анатолий, 1957 ийыште шочын. Тудо трактористлан ышта. Валентина 1966 ийыште шочын. Бухгалтер сомылым шукта. Галина 1968 ийыште ош тӱням ужын. Дояркылан тырша. 1973 ийыште шочшо ӱдырна, Лиза, медшӱжар. Ныл ӱдырнат Оршанка районысо Отар, Апак яллаш марлан лектыныт».

Уста, мастар еҥын кеч-могай пашажат волгалтынак шога. Тӱня кумалтышлаште Шочынаван кумда ешыж ончылно шукыж годым Петр Трофимович мутым кучен. Тачысе кечын тыгай кугу аҥа дене тудак гына кумалеш: Тӱҥ кугу Шочынава, Мер кугу Шочынава, Пӱрышын кугу Шочынаваже, Тӱнямбал кугу Шочынава, Вуйӱмбал кугу Шочынава, Лулеге Шочынава, Илыш Шочынава, Илян Шочынава, Кугече Шочынава, Ош кечеава, Шӱдырава, Тылзеава, Пылава, Мардежава, Мландава, Кинде Перкеава, Вольык Шочынава, Тулава, Вӱдава.

Кумалтыш отылаште Шочынаван ешыжым вӱдаш тугай онаеҥлан гына ӱшаным ыштат, кудыжлан шочмыж годымак пӱртӱс шкешотан вийым пуэн, кудо илыме корныштыжо кушкылын, вольыкын, мӱкшын, айдемын тӱзланыме, тӱлен шогымо шулык вийыштым шижын ила. Тудо эмлызе семынат кушкылын вийжым пала.

— Калыклан умылтарен, каласен моштышаш улына: кумда канде кава ден уш-акылна кылдалтын, шӱдыр-влак ден шинчаончалтыш коклаште кыл уло, йӱксыгорно ден ӱмыргорнына ик семын шуйналтыт, ош кече ден поро шӱм-чонна ик семынак йӱлат, тылзын ший гай чурийже мемнан шымалыкнам вӱчкен семала, мардеж деч ме писылыкым налына, кап-кылна пыл гай оварген тӱзлана, мемнан эрык шижмашна яндар памашын ший вӱдшӧ гае, ойлен тудо.

Пагалыме Петр Трофимович! Кийыме мландыда пушкыдо лийже.

Материалым А.Таныгинын «Ший мундыра» книгаж гыч налме.

5 комментариев

Filed under Артикль-влак

5 responses to “Онаeҥ Петр Трофимович Свистуновым шарнен…

  1. Свистунов

    Пагалыме Петр Трофимович! Кийыме мландыда пушкыдо лийже.

  2. Аркадич

    Ош Кугу Юмо! Петр Трофимович Свистуновлан курымашлык узьмакышкет корным ончыкто, тудын илыш корныжым курымашлык волгыдет дене волгалтарен шого.

  3. Лайд

    Жап савыртыш кугурак пушеҥгым йӧрыкта гын, тек вондерлаже пеҥгыдемын, атыланен кушкыт.
    Кушкын шогалше у вондерла деч посна калыкнат лушкыдемеш.
    Кийыме верет пушкыдо лийже, Пӧтр иза.

    • Свистунов

      Уважаемый Лайд, жду Вашего звонка, дело срочное не требует отлагательств. С уважением А. Свистунов. тел. 89877039058.

  4. "Марий ушем" ("Союз мари")

    Наша организация скорбит по ушедшему в иной мир авторитетного уважаемого священнослужителя марийской традиционной религии. Он останется в наших сердцах. Его образ олицетворяет настоящего карта. Ош Поро Кугу Юмо забрал его к себе.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s