Кӱлеш мо Шнуйлан шарныктышым шогалташ?

Марий Шнуйым пагалымаш

Чумбылат курыкышто улшо марий тамга. Фото: Юрий ПоповМе чыланат палена, мландӱмбалне тӱрлö калык шке юмыйӱлажым арален да шуктен шога, нунын коклаште марий шке кöргö вий-куатше дене поснак ойыртемалтеш: шкенжым пӱртӱсын икшывыжлан шотла да тудын вийжылан ӱшана, ойго але куанже годым, пӱртӱс лонгашке лектын, Шнуй Юмыжлан кумалын пелешта.

Шнуй Юмо але Кугурак — тиде пӱртӱс дечын Юмын колтымо айдеме. Калык нуным лӱм дене ойлен огыл, сандене тачат Кугураклан кумалме годым Курык Кугыза але Полемдрук манын сöрвален пелешта. Полемдрук – Поро Лемде Курык Кугыза.

Киров кундемысе Чумбылат курык валне Полемдруклан (Кугураклан) вуйым савен кумалмаш кажне ийын эртаралтеш. Но могай курымышто марий-влак Кугураклан пелешташ тӱналыныт? Могайрак Шнуй Юмын тӱжвал тӱсшö, кап-кылже лийын? Тачысе кечылан тидым ик исторический документыштат пенгыдемден возымым муаш огеш лий.

Курык Кугызан Шнуйлыкшо лачак кумалме радам шот дене тукым гыч тукымыш куснен толын, да тачысе кече мартеат Кугураклан, тудын Пиямбаржылан да Витньызыжлан вольыкым шогалтен кумалмаш тӱҥ верым налын шога.

Тыгак еш дене кумалме годым, мер кумалтыш годым, тӱня кумалтыш годымат марий калык шке Шнуй шӱлышан Юмыжлан пелешта. Ӱден кодымо шурнылан сай лектышым, кӱтӱш колтымо вольыклан йол ӱмбал вийым, шулыкым, перкем, серлагышым, пошкудо калык дене келшен илашлан ваш умылымашым йодын пелештат. Шокшо кенеж жапыште тӱрлö зиян деч: осал тул йып дечын, озыркан кӱдырчö дечын, тӱтан мардеж дечын, шолем йӱр дечын — аралтышым йодыт.

Шнуй Курык Кугызам, Пиямбаржым да Витньызыжым жаплен, Чумбылат курык валне марий тамга-влакым верандыме. Пытартыш жапыште Чумбылатлан Шернур селаште да Йошкар-Олаштат шарныктышым шогалташ кӱлеш манме ой коштеш. А вет Шнуй Юмын ни тӱжвал тӱсшö, ни кап-кылже могай – нигöат огеш пале. Садлан тудлан памятникым шогалтена гын, Шнуйнам мыскылыме дене иктак лиеш огыл мо?

Молан ме, пӱртӱсын икшывыже-влак, кӱ шарныктыш ончылно, калык коштмо верлаште кумалшаш улына? Курым-курымла дене марий калык кӱсотышто онапу ваштареш шогалын, ужар шаге ӱмбаке тичмаш кинде чесым поген шынден, эр кече велке мелын лийын, сукалтен, вуйым савен кумалеш.

Тыгай марий юмыйӱлам арален кодашлан мемнан калыклан шуко йöсым чыташ логалын, но туге гынат тачысе кече марте ты йӱла аралалтын. Садлан Шнуй шӱлышан еҥлан, пӱртӱс дечын Юмын колтымо айдемылан памятникым шогалташ нигузеат огеш лий да огешат кӱл. Тидын дене ме шкенан юмыйӱланам йомдарен кертына.

Отышко кумалаш толшо еҥ шке чонжым онаеҥ ончылно почеш, а тудо онапун полшымыж дене Юмо деке виктарен шога. Вет онапу илыш-вийым мланде помыш гыч налеш да калыкын йодмыжым Юмо деке шукта.

Садлан тукым гыч тукымыш кугезына-влакын арален толмо юмыйӱлаштым ме пагалышаш улына, пӱртӱс лонгашке лектын кумалшаш улына, вет кӱсото – тиде шкешотан пӱртӱс шарныктыш, тушко тӱрлö кундемла гыч ончыкылык сай илышлан ӱшанен толыт, илыше пушенге дене мутланат, кöргö чонышым почыт. А кӱ гыч ыштыме скульптур ончылно поро шонымаш дене толшо калык гына огыл, тыгак осал чонан еҥат лийын сена, Шнуйлык нерген шонымашыжат вашталт кертеш, памятникымат амыртыл коден кертеш.

Уло мландӱмбалныжат ме гына, марий-влак, пӱртӱс лонгашке лектын, Шнуй Юмылан пелештена (тыгай юмыйӱлаже моло калык коклаште нигуштат уке).Садлан шке юмыйӱланам ончыкылык тукымлан арален кодышашлык улына.

Лач тидын нергенак Шернур кундемысе «Марий кумалтыш» общинын кугу погынымашыштыже каҥашен кутырен келшыме да ик ойышко шумо: Шнуй Юмылан Шернур кундемыштат да моло вереат скульптур да шарныктыш-влакым шогалташ шотлан огеш тол, пӱртӱс Юмо ваштареш каен шогымаш порышко огеш шукто. Ме чыланат палена: Кугуракым пагалымаш – марий калыкын пиалан ончыкылыкшо.

В.М.Мамаев
Шернур кундемысе «Марий кумалтыш» общинын вуйлатышыже

1 комментарий

Filed under Артикль-влак

One response to “Кӱлеш мо Шнуйлан шарныктышым шогалташ?

  1. Оласе

    Южо кугу кумылан руш марий влакым игылтын тыгерак ойла: «Те черемис-влак чодыраште иленда да чодыралан кумалында, садлан чодраштыдак илыза да шке Юмыланда туштак кумалза». Возышынат тӱҥ шонымашыже тыгаяк огыл мо? Мый вот олаште илем, ни вольыкым ом ончо, ни мӱкшым ом кучо, ни пырчым ончен ом кушто. А те чимарий-влак мылам лач вольык, мӱкш, шурно перкем вел йодаш темледа да кажне гана Юмылан кумалаш чодыраш кайыман да эше вольыкым тидлан пуштман. Но мыйын вольыкым пуштмем ок шу. Молан тыгай акрет годсо, таче кечылан келшыдыме Юмын йӱлаже мылам кӱлеш? Молан марий лач чодыраште гына илышаш да кумалшаш? Оласе культурыжым мо негызеш ыштыман? Марий шнуй-влаклан, йомакысе, легендысе талешке-влаклан тӱрлӧ шарныктыш-влак пеш кӱлыт. Молан шнуйым лач айдеме семын ончыктыман? Лиеш вет курыкышто сынан ала-могай тамгам але вес абстрктле шарныктышым ышташ.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s