«Арбан перевернулся бы в гробу…» –

Альберт Степанов

Альберт Степанов

тыгай руш ойсавыртыш дене тӱҥалына шкенан ты серышнам. Амалже – Йошкар-Олаште илыше марий-влак коклаште манеш-манеш коштеш, пуйто Николай Арбанын 100 ияш лӱмгечыжым палемдаш монденыт улмаш. А вара «Копцев – марий Никулин. Мондалтдыме корно» книга савыталт лекмеке, нимом ышташ ӧрыныт. Но шукак ӧрын шоген огытыл. Налыныт да, «Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштерлан» Альберт Степановын книгажым савыктен лукташ ӱмаштак палемдыме бюджет оксам Н.Арбаным шарныме книгам лукташ пуэныт. Тыглай йылме дене каласаш гын, поэт Альберт Степанов деч Николай Арбанлан шупшын налын пуэныт. Тиде шот мо?.. Кунамсек марий тӱняште колышо-влакым мыскылыме койыш озалана?..

Тиде «манешын» чынлыкшым тергаш умбакыже прокуратур тӱҥалеш. А вот ӱмаштак палемдыме гай кӱжгӧ да чапле книгам (чылаже 480 лышташаным ямдылыме!) шке кӱшеш савыктен лукташ «Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштерын» тений вийже кодын огыл. Тугакшат 2012 ийыште ты Колумб тоштер шке кӱшеш 8 книгам ямдылен да савыктен луктын… Кугыжаныш, власть кучем тидлан ик ырымат пуэн огыл.

А ынде Альберт Степановалан ойырымо оксамат «шиялтареныт». Шиялтаренытше чоян. Маныт, кеч-мыняр чоя лиеш гынат, рывыж…

А Альбертын книгажым ямдылыме сомыл тыгерак тӱҥалын: 2006 ийыштак «Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштер» Альберт Степановын поэзий книгажым савыктен лукташ кӱктен шуктен ыле. Тидлан поэт Юрий Галютин моткоч ятыр полшен. Ужыда, куд (!) ият шуо. Эртенат кайыш. А книга тачат ош тӱням ужын огыл. Тудо тугак ик экземпляр дене тоштерын шӧрлыкыштыжӧ кия…

Лачак таче – 10 декабрьыште – Альберт Николаевич Степановын шочмыжлан 75 ий!
75 ий! А книга – нема!
Кӧ титакан?

Радамлена мо кузе лиймыжым. Но ончыч палемден кодена: кӱжгӧ книга веле огыл, Альбертын 75 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклатше ик статьят ни «Кугарня», ни «Марий Эл» газетыште уке. Марий газетлаште мом гына ӱмбач-пачаш, тореш-кутынь огыт печатле, а вот тыгай чапле поэт нерген монденыт. Йӧра эше «Ончыко» журнал «Муртаҥасыште сеҥаш лийдыме» лӱман юбилейный статьям да подборкым савыктен. А мо ышталтын поэтын шочмо Морко кундемыштыже ты лӱмгече вашеш? Тачеш тыгай куандарыше увер уке… Мо лийын пытеныт марий-влак?

2011 ийыште Марий Эл Республикысе печать виктерышке (вуйлатышыже Владимир Маркин) «Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштер» кандаш (!) номинаций книгам савыкташ темлен намиен ыле. Виктер вуйлатышын алмаштыже Иван Андреев, тынар темлымашым ужын, чылаштланат ямдылыме серыш-влакым да нунылан калькуляцийым ончал лекмеке, вигак каласыш: «Та-ак… Юрий Калиевын «философийжым» вигак ӧрдыжкӧ кораҥдена. (А тиде 320 лышташан «Мифологическое сознание марийского народа» кӱжгӧ да моткочак кӱлешан книга лийшаш ыле. – Л.Ш.). Тыгак «Присоединение Марийского края к Русскому государству» – кораҥдена… Иван Смирнов «Черемисы» да Степан Кузнецовын «Черемисы, вотяки, татары и другие народы Волго-Камья» – кораҥдена… Философий да историй – социально значимый огытыл.. Мемнан – социально значимый гына… «Изи Иллимар» – тиде эстон йылме гыч кусарыме. Тидымат огына нал. Паледа вет, ме пытартыш жапыште утралакше «йыргешке» лӱмгече дене кылдалтше книга-влакым савыкташ оксам ойырат…»

А моло книгаж дене кузе манмылан, Иван Аркадьевич кукшынрак вашештыш: чылалан окса ок сите.
Вот тидыже чынрак йоҥгалте.

Лекдыме книган комжоИк вере ончалат – моктанымаш: «книгам Марий Эл Республикысе печать, тӱвыра да калык-влак кокласе министерствын 2009-213 ийласе этнокультур программыж почеш савыктыме…». Але эше иктаж-кузе вес семын. Але южо книга тӱҥалтышкак (келшен толеш тиде але ок келше – садикте) «вождь»-влакын патретыштым тушкалтен шындат.

Ну, кеч-кузе гынат, Колумб лӱмеш рӱдер-тоштерын планыш пурташ темлыме кандаш номинаций гыч нылытшым содыки пуйто 2012 ийыште савыкташ темлаш ойырен нальыч. Нунын коклаште – Альберт

Степановын «Араван апрель» («Веснушчатый апрель») сборникшым эн ончычак. Амалже, мутат уке, кокыт ыле. Икымшыже – вет Альберт Николаевичын вес ийынже лачак 75 ий! Йыргешке дечат «йыргешке»! Кокымшыжо – шукынжо шарнат 2006 ийыште тарватыме йодышым – ямде книгам савыктен лукмо шотыштак…

Савыкташ темлыме кокымшо – Юрий Байгузан кум (!) том дене ямдылыме ойырен чумырымо ойпогыж гыч I томжо. – 480 лышташ.

Кумшо – «Николай Мухин. Ойырен чумырымо ойпого. I том. Почеламут да прозо» («Николай Мухин. Собрание сочинений. Том I. Стихи и проза») – 480 лышташ.

Нылымше – Альберт Васильевын «Лышташ велалтме годым…». Тудат «пий йылме» деч ятырлан кӱжгырак…

Тыгерак мый тунам кокыте шонымаш да шижмаш дене виктер гыч лектын ошкыльым. Ик могырым – ӧпке ташлен. Тиде изи пычыриклан (8 книгалан) оксам ситарен огыт керт гын, тунам мом кутыраш. Вес могыржо – ну, пытартыш ныл книгам савыкташ полшат гынат – тиде менан кугу сеҥымашна.

Тыге ик арня эрта. Весе…

Мучашлан, мыланна Печать виктер гыч увертарат: «Колумб лӱмеш рӱдер-тоштерын» ик книгажлан оксам ойыраш ыштыме… Тиде – Альберт Степановын «Араван апрельжылан». А мыйын йодыш ыле – а молыштлан иктыжланат уке мо? Тыгодым пуйто мыйым кунадарынешт ыле – уло, уло… Юра Байгузан ойпогыжым «резервыш пуртымо»… Мо тугай «резерв» – тиде «вара вара вуйышто» дене иктак улмаш. Таче ынде раш – тидат йывылдик! Икманаш – «шортшо азалан» чизым тушкалтеныт. А калтаже яра улмаш, калтак!..

Чиновник-влак, шке коваштыштым утараш манын, ала-момат шонен луктыт да тидым шыташ кеч-кунамат ямде улыт. Но икте раш: Альберт Степановын 75 ияш лӱмгечыже 2012 ий 10 декабрьыште лийшашым нуно раш паленыт. Тидын нерген ынде 2006 ий годсек чӱчкыдынак ойлалтын, каҥашалтын. Печать виктерышкат ик гана веле огыл тудым савыкташ йодымашым пуымо.

Тиддеч вараже «Колумб лӱмеш рӱдер-тоштерын» пашаеҥже-влаклан мо шинча дене Альберт Степановын родо-тукымжо ӱмбак, Морко калык ӱмбак, поэзийым йӧратыше да книгам вучышо тыглай еҥ-влак ӱмбак ончалман? Намысше да позоржо тек тоштер пашаеҥ-влак ӱмбак кая манын шонен тидым ыштеныт. Мутат уке, тыгак. Но позоржо – кӧ тиде ойырымо оксам «шолыштын» – тек нунылан лиеш.

Раш, Альберт Степановлан бюджетеш палемдыме оксам «шолыштыныт». Шолыштыныт – шкеныштым чыныш лукташ кеч-могай аргументым кычалыт, кӱлеш-оккӱлым шонен луктыт гынат.

Да туран каласыман: тидым Марий Эл Республикысе Печать виктер вуйлатыше Владимир Маркин ден печать пашалан вуйын шогышо министр Михаил Васютин ыштеныт.

Альбертлан ойырымо оксам шолыштыныт… а «Валентин Колумб лӱмеш рӱдер-тоштерын» шкенжын оксаже кодын огыл, санденак таче тыгай пыльтик-пычырик книгам гына луктын кертына. Тек чыла намысше «шолыштшо-влак» ӱмбалан лиеш.

А мыланна каласаш гына кодеш: талантан поэт Альберт Степановым тыге мыскылымылан, тудын чапшым тыге осалын игылтмылан – а тидыже кӱшнӧ ончыктымо еҥ-влакын бюджет целевой оксам вес цельлан кучылтмаште тӱрыснек коеш – Юмо пала.

Васютинын командыже да тиде министр пелен пызнен илыше-влак ынде мыняр ий годсек калык ончылно моктанат, а кумданрак ончалаш гын – марий культурым игылт мыскылат. Тидлан икмыняр примерым кондымат сита. Мутлан, 2008 ийыште Кугыжаныш Погынышто 250 миллион оксам «пайлыме» йодышым каҥашат. Да тышечын 200 (!) миллионжым «исторический наследий» амал дене черкым олмыктымаш-чоҥымашке колтат. Тиде мо марий-влаклан мыскылтыш огыл?..

Весе. «Этнокультур» программе дене идалыкыште пӱтынь марий культурлан полшымо амал дене 3-4 миллион теҥгем бюджетеш палемдат. Ужыда – улыжат-укежат кум-ныл миллион гына. Тынар кычырик-пычырик окса дене министерстве гочын книгамат лукман, чыла марий-влакын лӱмгечыштымат палемдыман, кугу-изи мероприятийым пӱтынь республик мучко эртарыман да эшеже – ӧрдыж кундемлаште илыше марий-влак дене кылым кучыман, нуныланат полшыман, фестиваль-влакым эртарыман… банкетым организоватлыман… Ушет кая, каласкаленат от пытаре. А окса – казаварня вуй гае веле. Заявке почеш йодын толшо-влакым эше чӱчкыдынак сотарат: «Эше тидыжлан таум ышытза…»

Тидын годымак ик (!) книгам лукташлан ныл (!) миллион теҥгем ойырат. А тиде книгаже марий-влаклан кӱлеш мо… Тушто черке да моло тыпынь-тупынь материал. Марий-влакшылан гына кӱчвуй наре гына ойрат. Ынде таҥастарыза: ик книгалан – 4 миллион, а пӱтынь марий культурлан – 3-4 миллион. Тушечынжат идалык мучаште «катен налыт», пуйто республик бюджетын (правительствын) оксаже ок сите…

Тыгай йорло улыт гын, вара молан марий культурлан тынар чот полшена манын моктанат?..

Эчик Барцевын сӱретшеА Альберт Степановын 75 ияш юбилейжылан молан тыгай пышткойшо пыльтик кнагам гына луктында маныда гын, ме эше ик гана вашештена: Альбертын книгажлан ойырымо оксам «шолыштыныт». Уке тудо, йывылдик. А «шолыштынытшо» ала-кӧмыт огыл, а Марий Эл Республикын кугыжаныш структурштыжо пашам ыштыше чиновник кашак. Нунак «Единая Россия» партийыште шогат. Нунак… Да кузе нунын тыге шке кундемыштым намысыш пурташ, тыгай тептертдымылыкым ончыкташ вийышт сита гын?

Но тидын годымак чӱчкыдынак палемдалтдыме автор-влакланат окса лектеш. Муталн, ӱмаште поэт Николай Егоровлан (планыш пурталтын огыл улмаш!) вигак оксам муын луктыныт, эсогыл книгамат срочно да виешак ыштеныт. Тений мӧнгешла – куд ий кийыше да савыкташ палемдыме, бюджетыш пуртымо Альберт Степановым луктын кудалтеныт. Мом тиде ончыкта? Мыланнаже раш: тыгай койыш минкульт могырым ончычат подыш пурыдымо ӧрдыжлу гай кончен.

Але вес пример. Лайд Шемйэр 2011 ийыште Марий Элын Кугыжаныш премийжылан Валентин Колумбын 5 томан ойпогыжым шымлыме пашам, тыгак моло шанче книгалаште саыкталтше статья-влакым таҥасымашке луктын. Но… Минкультлан, очыни, Козлов фамилий – ӱшкыжлан йошкар солык дене иктак. Комиссийыште каҥашаш шындыдеак, тиде заявкым ӧрдыкӧ пшик гына кудалтеныт. Чыла тиддеч

вара ик йодыш гына шочеш: Козловшым (Лайд Шемйэржым) чытен огыда керт гын, Валентин Колумбшым, Степан Кузнецовшым, Альберт Степановшым кеч пагалаш тунемам ыле. Але вара тидланат тептерда ок сите, чиновник-влак?…

Поэт Альберт Степанов 30 ийыш толшкалме ийготышто колен. Пеш ятыр серен гынат, улыжат кок сборникым гына луктын шуктен. Валентин Колумбын тыршымыжлан кӧра 1970 ийыште Альбертын «Колымшо курым» лӱман кумшо сборникше ош тӱням ӱжын. Книгасе «Почешмут олмешыште» В. Колумб серен:

«Кидым кучыде, пытартыш мурыжым йоҥгалтарыде, самырык ӱмырым илен шуктыде йомшо йолташлан кеч-кунамат мо-гынат эн шерге каласыде кодеш. Ик мутым гына каласен шуктен омыл Альберт Степановлан: «Кӧранем!» Кӧранем тудын усталыкшылан, кӧранем мурпаша чолгалыкшылан, кӧранем поэзий талгыдыж дене ӱчашымаш пайремысыла, ончыч тӧргышӧ-влакым вуянчын-чулымын поктен шуын, шои-ик шӱшкалтен, сеҥыш солыклан кидым шуялтымыжлан. Поктен шуын, но шуктен огыл эртен каен, шуктен огыл поэзий ӱдыр кид гыч тудлан гына логалше сеҥыш солыкым солалтен!»

Да, поэзийым умылен да аклен моштышо мастар-влакше Альбертлан кӧраненыт. Волгыдын кӧраненыт тунамат, тачат кӧранат. Тиде – йӧршынат титак огыл.

А вот чиновник кашак Альбертым, «йорло поэтым» йождареныт, толеныт. Да тидым кугыжаныш кӱкшытыштӧ ыштеныт.

Ик эн пагалыме марий поэтна Миклай Казаков Колумбын ӱмыр лугыч да моткоч самырыкак колымекыже, тиде кечынак возымо почеламутыштыжо чон коржын да карген серен:

Куаныза, тендан кид дене
Колен эн мурызо айдеме…
Чӱчкалтыза, тавалтыза,
Вашла шогал муралтыза!
Но шарныза, пӧкмӧр-влак, иктым:
Поэтын йӱкшым ода пикте,
А вот тендам марий тӱня
Карга, – тупела савырна!

Тиде 1974 ий 11 декабрьыште сералтын.

А таче, 2012 ий 10 декабрьыште, уста да моткочак шкешотан марий поэт Альберт Степановын 75 ияш лӱмгечынже, тыгерак гына каласаш кодеш:

Валентин Колумб моткоч чын возен: карга тендам марий тӱня!

Альберт Степанов «Пудыртымо» сборник >>

 

Лайд ШЕМЙЭР,
Альберт Степановын ойырен чумырымо ойпого книгажым ямдылыше-влак кокла гыч иктыже.
Йошкар-Ола,
2012 ий 10 декабрь

6 комментариев

Filed under Артикль-влак

6 responses to “«Арбан перевернулся бы в гробу…» –

  1. Никитин С.П.

    Поэт воза, шкаланже веле лудаш огыл. Тудлан мутым Юмо ден тукымвожшо муын пуа…
    Сандене, «шнуй книгам» лудмо вер — черке воктене, лийшаш марла почеламутым лудмо вер. Сандене, марий поэт да писательын погымо да савыкташ ямдылыме книгаж-влакым лукман. И вет оксажымат ойырымо гай, и специалистжат минкультышто уло гай. А марла ойлат радио-телевиденийыште кусарыме анекдотым веле. Марий поэтна кушто? Нунын мутышт, ойышт?
    Пеш кӱшкӧ нӧлтен ойлыштын «Бурановские бабушки» нерген, Венгрийыште марий культур министр Васютин. А марий поэт-влак нерген тынарак каласа гын? Уда лиеш ыле мо? А мемнан, Мочаевын мутшо гыч — «эн ончылно ошкылшо марий эстраде» ыҥгай тыгерак мурышо — «тый мыйым ондаленат, модынат да каенат». Тудыжо тошто почеламутлан у илышым, у ӱмырым пуэн ок керт мо?
    Тыге шол — «историческое наследие марийского народа» — Цари, кремли, церкви.
    «…куаныза… тавалтыза…, муралтыза…»

  2. Лайд

    Поро!
    Умылышыжо — чын умыла.
    Тыште ни ӧпке, ни лавыра, ни ӱчӧ уке.
    Тиде — тачысе марий илышын чынже.
    Кочо, но чын.
    Да комментарий шагал-шагал лиеш гынат ом ӧр.
    Вет тыште кычкырыман да оҥым кырыман огыл, а вует лӱгышташ тӱҥалмеш шоныман.
    Да тидым вашталташ вийым пыштыман.
    Юлсер марий семын: тыйым ниот оккӱллан перат гын, тый туге шелын пу — тек тушманет шуҥггалт пурен возеш.
    Но — ӱшане виетлан. Кертат — ыште!

  3. Лайд

    Поро, Сергей Петрович.
    Эчик Александрович Барцевлан каласыза, поро лийза, кугу таум.
    Мый монден омыл, мом со:рымемат сайын шарнет
    Жап да вий сита, шонем.

  4. аноним

    Чон шортеш. Тиде веле мо: илышыжым тошкат, колен кайшыжым мыскылат. Теҥгече 10 декабрь тылзын Мари Тиште кечын айда-лийже книгаштым, кум-кумаштым агытан ден куку шамыч пеш моктышт

  5. мари2

    Мари йылме дене сылнын, лывыргын возышо, мари калыкыкын виян, чолга, тале айдемыже улыт гын, возымышт мари улмым келгын шижаш, шкем пагалаш туныкта гын, вес енгым пагалаш, икте-весылан ваш полшаш туныкта гын, тыгай поэт, писатель, ученый шкеже да тудын пашаже ок аклалт, лудшо дек тудын пашажым лукташ огыт тырше. Молан манаш гын. тиде кызытсе системылан ок ку:л. Вет тудын ту:нг пашаже МАРИ КАЛЫКЫМ ПЫТАРАШ…

  6. Аноним

    А молан чын поэт да писатель=влакым нунылан шарнаш да аклаш кулеш?Тидлан молан оксам кышкаш, вет марий коклаште ушан ойым шарет гын, калыкын уш-акылже почылтеш.А ушан марий нуныла келша мо, кулеш мо тыгай енже? Уке, нуно лйдыт тыгай ен деч. Тидыже шкенышытын кукшытыштым ончыкта. Ушан лийыт гын, тыгай-шамычшым нолташ тыршат ыле. Уло нунын шкенышытын псевдо-писатель-журналистышт, Мочаев гай. Кок мутым ушен возен ок мошто ошибка деч посна, а журналистлан шотлалтеш. А мом тудо журналист семын савыктен гын? Мыняр кычалынам,нигушто муын омыл.Вот тыгай енлан оксам кышкат, садлан Степанов гайжылан ок код.Марий Элыште журналым лукташ йорышо енат кодын огыл , Марий сандалыкым серен моштыдымо тудлан ушаненыт. Молан шонеда? Калыкым просвещатлаш? Уке,мочаевлан да тудын гоч оксам прокручиватлаш.А калык тек безграмотный журналым лудшо, калыкым темнить надо,а не просвещать грамотными материалами и умными мыслями.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s