Чонетлан йӧсӧ – кӱсотышко пелештен пуро

Чумбылат курыкышто улшо кӱсотоТыге темла Марий Турек районысо Мер вуй але чимарий вера дене кылдалтше мер организацийым вуйлатыше Михаил Айглов. Туддене ты кундемыште марий йӱлам шуктымаш кузе кайыме, могай шонымашан калык илыме да моло нергенат мутланышна.

— Михаил Васильевич, Марий Турекыште марий-влак моло национальностян калык дене пырля илат. А кумалаш лекташ верже шуко уло мо?

— Мемнан Марий Турек посёлкышто гына Мер кӱсотына, Кава кӱсотына, кок пумаш – еш дене кумалме изи кӱсото-влак (иктыже кермыч завод воктенырак, Курмакай пасушто, а весыже Кырлан почиҥган кумдыкыштыжо) — улыт. Тиддеч посна кажне ялыште кӱсӧто верланен.

— А пытартыш гана кугу кумалтыш кунам лийын?

— Юмын йӱла радам почеш 2001 ийыште Мер кумалтышым эртаренна. Тудо Ӱй-сыр завод воктенсе Мер кӱсотышто лие. Тушто Кугу Авамланде* сар деч вара иктаж витле ий наре кумалмаш лийын огыл ыле. Тенийланат Мер кумалтышым палемдыме. Тудо кум да вич ий гыч эртаралтеш. Но ӱмаште лийын ыш шукто. Тений ты радамым Ӱлыл Турекын Пистер кӱсотыштыжо шукташ шонена. Тӱҥ онаеҥна Элексе Якимов эше илымыж годым ял кумалтышым ышташ кӱлмӧ нерген ойлен. Но эше тидым чыла вере эртарен кертын огынал.

— Онаеҥ уке але эше вес амаллан кӧра?

— Мемнан районын онаеҥжылан Григорий Серафимович Иванов шотлалтеш. А Карт кугыза семын Кужеҥер районысо Токтайбеляк гыч Валентин Янышев коштеш. Нуным ӱжыт гын, эреак толыт – вет нуным мыланна «Марий йӱла» рӱдер палемден. Кызыт чыла ялысе калыклан марий йӱла радам дене ял кумалтышым эртараш кӱлмым умылтарен шуктен огынал.

— А Те шкеже марий йӱла деке кузе лишемында? Молан тышке шке надырдам пыштеда?

— Мый изинек кӱсотышто поҥгым погенам, вараракат тудын пеленжак кушкынам, вийым налынам. Теве икмыняр ий ончыч Турек Суртан кугызан илыме олмышкыжо мийышна, кӱм пыштышна. Тудым тойымо верыш, воин шӱгарлаш, сай илышым, тазалыкым йодаш коштына. Пеш сай вер, но кермыч завод моткоч лишне верланен. Тушто пушеҥгым руэныт ыле. Садлан кок ешыште йоча-влак тулыкеш кодыч. А калык шке Юмын йӱлажым эркын-эркын умылен шога, кӱлешанлан шотла. Черкын шке велке савырымыжым эре ужынна, кызытат шижына. Нунын койышышт тыгела лектеш: пуйто мием тый декет да манам: «Эльвира, совлам пурла кид дене огыл, а шола дене кочкаш кӱлеш». Тыгак мемнан деке толыт да мом ыштышашым ойлат. Но молан ме шукыж годым Марий мландыштына шкенам арален, йӱланам пагалыктен огына керт?!

— Михаил Васильевич, ты кундемысе яллаште памашшинчат ятыр, очыни. Тудым тендан мер организацийда аралаш полша?

— Ожно ялыште кажне тукым, вес верыш посна лекмекыже, илем воктеныже корем, эҥер да вӱд лийын огытыл гын, шкаланже памашым почын. Вет вӱд деч посна нимомат ышташ ок лий. Айдеме пӱртӱс дене пеҥгыде кылым кучышаш. Памаш деке кузе миет, кузе кумалат, кузе пелештет, могай чон дене миет – тудат тунарак вийым пуа.

Ӱлыл Турекыште Йӱштӧ памаш (Холодный ключ маныт) уло. Тушто туныктышо-влак памашлан у тӱсым пуртеныт, сӧрастареныт. А тудым вес еҥ-влак кушко савыреныт, йылмемат ок савырне – тушеч писте вочкым налыныт да шонданым веле ыштеныт. Санденак памаш йывыжген каен.

Вӱдым кажне еҥ йӱэш, сандене памаш але эҥер шотыштат кажныже азапланышаш. Тазалыкна сай лийже манын, шкем вӱд воктене шот дене кучыман да эҥер серым ма памашым эрыктенак шогыман.

— Кызыт марийжат, рушыжат йӱла пайрем-шамычым ик семын эртараш тӱҥалыныт. Ты шотышто мом каласеда?

— Крещений кечын ме ырес йымак огына пуро. Кум кече – 19, 20, 21 январьыште — ионизаций кайыме жапыште Йӱштӧ памашыш йӱштылаш коштына. Вӱд-Авалан шомакым пелештен пурена. Памаш моткоч иземын. Кӱсотыштат шӱкым, тӱрлӧ квитанцийым верештынам да кӧ тыге ыштымым кычал шымленам. Вет марий еҥ кышкен ок кодо… Ме чыла уда паша шотышто умылтарымаш пашам наҥгаем: калык дене ты шотышто шуко мутланымаш лийын.

Марий-шамыч яллаште коча-кова деч тунем кодмо сомылыштымак, йӱлаштымак шуктат. Тыгайже улыт манын куанем. А нунын икшывышт, уныкашт тидым пален коднешт мо – вес йодыш.

— Самырык-шамычлан могай тыланымашда лиеш?

— Чонлан неле годым кӱсотышко миен толза. Тушто поҥгым, снегым погаш лиеш, лач сыпто-сопто да осал шонымаш дене толаш, шонданыш кошташ ок лий. Кӱсотыш лач пелештен гына пурыза: «Кожла Кува, кожла Кугыза, поро дене але чоным луштараш толынам…». Икманаш, посна шомакым тунемаш да ойлаш огыл, а чонет мом кузе йодеш, туге пелештыман… Южыжо кумалтыш мутым кутырен, радам денак кумалеш, пеш сайын каласен мошта, но чонжым почын ок ойло да Юмо дене кылым ок кучо гын, йодмыжым Юмо ок кол.

М.В.Айглов шке кундемысе йоча-шамычымат кундемнам, калыкнам, йӱланам пагалаш туныкта. «Илышыште чылажат порылык да курымла дене аралыме ӱшанна дене гына саемеш», — манеш тудо. Михаил Васильевич йыр чынжымак поро калык чумырга да отышко лектеш. Теве 31 майыште Марий Шолкер ялыште Агавайрем кумалтышым моткоч сайын чумырымо ыле. Тидлан тысе калык, шке окса надырже дене лектын, Юмылан пелештен. Тек йодмышт, поро шонымашышт шукталтыт. А вара рӱжге ял пайремыш лектыныт. Икманаш, кок пайремым чеслын эртарыме.

Эльвира Куклина

Налмывер: «Кугарня» газет

*Авамланде — Отечественный

Оставьте комментарий

Filed under Артикль-влак

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s