тыгай öрыктарыше шонымашке шуын Масканур* районысо Кыдал Озакъялыште илыше Григорий Ласточкин
Шке жапыштыже политехник институтым чодыра паша инженер семын тунем лектын, проект институтышто ыштен, кызыт — сулен налме канышыште. Тудо индеш ий наре шке тукым вожшым шымла. Латкуд тукымым кычал муын. Шкенжын ойлымыж почеш, тыгай лектышыш шушыжо республикыште укеат, векат, молан манаш гын мемнан архивыште 1630-1650 ийла марте веле материалым муаш лиеш. А тудо умбакырак каен: Озаҥысе, Кировысо, Санкт-Петербургысо архивлаште материалым кычалын. Шымлымаш пашам эртараш тудлан кок ӱдыржат полшат. Таче ты ура чонан еҥ — «Марий Элын» унаже.
— Григорий Леонтьевич, Тендам тукымдам шымлаш мо таратен?
— Озак тукымжо 1480 ийла гыч тӱҥалын. Тыгай акрет тукым укеат, очыни. Икмынярлан рвезырак Мамич Бердейын, Кикин Микелейын да Келейын тукымышт улыт. Но нуным келгын шымлышыже уке. 1959 ийыште шочмо кундемем дене кылдалтше кум легендым возен коденам. Тиде — Озак ял, Торэҥер (кызыт корем веле кодын) да Паярын корныж нерген. Тидак мыйым варажым тукым вожым шымлымашке шӱкалын. Вет тунам эше кундем нерген каласкален кертше илалшырак еҥжат ятырын лийыныт. А кызыт тукым вож нерген каласкален кертшыжат уке гай чучеш. Уверын тукым гыч тукымыш куснышо шӱртыжö эше витлымше ийлаштак кӱрлаш тӱҥалын. Тунамсе миграций тидлан амалым ыштен. Марий еҥ-влак йӱдвелыш, сöреман мландыш, олалаш илаш куснаш тӱҥалыныт. Мыняр марий ял тунам пытыш. Тидлан у йӧндартыш кыл* ышталтмат «полшен». Тунам озанлык пашам уло колхоз дене ыштеныт, кормам ямдылымашке, уржа-сорлам эртарымашке, чодырашке, шолым волтымашыш кугуракше изирак-влакымат пырля коштыктеныт. Иктышт весышт деч ыштыш-кучышыштлан, койыш-шоктышыштлан тунемыныт, чыла йӱлам шотлен, эскерен шогеныт. Уверымат тöрленак толыныт, манаш лиеш. Тунам тукым вож коклаште унала чӱчкыдын коштыныт, чыла пайремым пырля эртареныт. А кызыт тыгай сӱрет шуэн вашлиялтеш.
Шукерте огыл лекше «История сел и деревень» книгамак налаш. Тушто чыла историйже XVIII курым гыч веле тӱҥалеш. А вет ятыр тукымжо тулеч ончычат лийын. Кум легенда деч посна мыйын эше вер-шöр дене кылдалтше лу утла погына. Но мый документ материалым гына погем. Сандене архивлаште шуко шинчылташ логалеш. Историк але филолог омылат, кызыт ынде лудаш да возаш тунемам, манаш лиеш. Вет акрет возымым лудаш кирилицымат палыман, воктеке палеографийымат пышташ, шанчызе-влак дечат полышым йодаш логалеш.
— Эн ончычшо шымлымашым ачада, кочада гычак тӱҥалында вет?
— Кочамын кочаже 1804 ийыште шочын. Но мылам тудын ватыже, ешыже могай лиймым пален налаш оҥай лийын. Архивыш каенам. Тачысе кечылан мый латкуд тукымым рашемденам. Но республикысе архивыште латкудымшо курымын витлымше ийлаж марте веле материалым муаш лиеш. А мый умбакырак каен кертынам. Сулыкым касарыше-влакын спискыштым аралыше черке книгаште 1620 ий марте материалым погенам. Но тудо пеш начар состоянийыште, эше тудым чылаштлан огыт пу. Санкт-Петербургысо архивыште челобитный кидышкем логалын: 1580 ийыште марий сотник Михаил Семенович Енахтай кугыжан воеводыжо Н.В.Поздеевлан возен. А легенда почеш, Озакын кок эргыже — Енахтай ден Поскерей — лийын. Летописьыште Хозяково волость нерген 1550 ийысе событийым ончыктымо. Тугеже Озак тиде ийлаштак гына шочын кертын. Ялна 500 ий жапыште чылаже индеш наре лӱмым вашталтен: Шеклянур, Хозяково, Апшат аул, Кугу Апшат, Мусеево, Шеклянур, Старокрещенское, Тошто Шеклянур, Шеклянур Пектуганово, вара иже Озакъял лийын. Лӱм вашталтмаш тыште чылалан палыме да пагалыме еҥын илымыже але тудлан негызым пыштыме дене кылдалтын. Тугеже Озакъял лӱмат Озак лӱман марий деч каен. А летопись почеш, тудо иктаж 1480 ийлаште шочын кертын, молан манаш гын марий ешыште тыгай закон лийын: йоча колен, а тудын почеш адакат эрге шочын гын, тудланат кочажынак лӱмым пуэныт. Ик ешыште кок, кум икгай лӱман эргат лийын кертын. Нуным вара кугэрге ден изэрге маныныт. Мыйын шымлыме почеш, 1550 ийыште шочшо Озакын кочаже Хозяково волостьын шӱдывуйжо* лийын. Нунын коклаште ик еҥым, Озакын эргыжым, веле рашемден омыл. Но тудо жапыште ялым Шеклянур але Шеклянур Пектуганово маныныт. Варажым адак Озак кая.
— Шымлымаш пашада Тендам куандарен? Тукым вожда дене кугешныме кумылат ала шочын?
— Тиде тукым вожышто кызыт — кум тӱжем утла еҥ. Мо шинчаш вигак перна: марий ешыште шуко йочам ыштеныт. Эн шукыжо Осип Ивановын лийын — 19 йоча. Ятыр пöръеҥже, кугу ийготыш шумеке, эше кокымшо ватым налын да эше йочам шочыктен. Теве Осип кокымшо ватым, Варварам, 58 ияш улмыж годым налын. 63 ияш годымжо пытартыш аза шочын. Тунам пöръеҥ-влак моткоч пеҥгыде тазалык дене ойыртемалтыныт. А таза пöръеҥын тукымжат таза лийшаш.
— А икымше ватыштын пӱрымашышт могай лийын?
— Тошто пöртеш коденыт. Шкешт у ватышт дене воктенак нöлтымö у пöртыштö иленыт. Мо оҥайже, тыгай примерже ятыр. Кокла шот дене налаш гын, ешыште лу-латвич йоча дене ончен куштеныт. Теве Мусей Семеновым налаш. Тудын 80 ияш улмыж годым кокымшо ватыже Матрона йочам ыштен.
Марий-влак аҥырарак лийыныт, маныт. Тиде чын огыл: нуно пӱсö уш-акыл дене ойыртемалтыныт. Кеч йӧн вияҥаш тунам лийын огыл. Туге гынат Озак тукымышкак пурышо Нурминский фамилиян-влакым налаш. Моткоч виян тукым вож. Икымше грамотный еҥ Василий Семенов-Нурминский лийын. Тудо 1741 ийыште шочын. Тулык йочам У Крешын школыш тунемаш колтеныт. Священник лиймекыже, марий калык коклаште сотемдарче*, миссионер семын пашам эртарен. Тудын тукымжо гыч чылан гаяк священник лийыныт. Кызыт гын урлыкшо уло Россий мучко шарлен. Шанчыште кугу, пагалыме лӱман профессор, доктор-влак лийше еҥ ятыр, эсогыл США-ште молекул биологий дене профессор уло. Мыланна эн палымыже — С.А.Нурминский, Юл кундемын эн лӱмлö сотемдарчыже, Виче губернийысе калык училище-влакын директоржо лийын. Кызытат тукымышт Арменийыште, Украиныште илат. Пытартыш еш Йошкар-Ола гыч кум ий ончыч Санкт-Петербургыш илаш куснен.
— Южо еҥ шке тукым вожым шымлаш тӱҥалеш да шотым муде кудалта. А Те кыртменак пижында, жапым, йöным муыда. Ала ты пашам тӱҥалшылан каҥашым пуэда?
— Вигак каласем, тиде — моткоч неле паша. Ача-ава деч йодыштмо деч вара верысе администрацийыште пӧрткнигам*, районысо архивыште висемкнигам* шерын лекман. Тунам республикысе архивыш лекташ лиеш. Эн нелыже теве мо: тусо материал дене пашам ыштыме йöным палыман. Архивыште пашам ыштыме пагытыште шукыштым шекланенам, кагаз, ручка деч посна толын шинчыт, ик-кок гана лаштыклат, шотым огыт му, савырнат да каят. Нелылыкше весыште: совет власть деч ончычсо материаллаште тукымлӱм-влак* огыт ончыкталт. Тукым вож кылым муат гынат, метрика книгаште кок-кум гана ик лӱман еҥ лектын шинчеш. Вара кудо линийже дене умбакыже каяш — öрмалгет. Садлан ончыч ялын пушеҥгыжым (древо деревни) ыштыман. Тудын деч посна тукым вожым рашемден огыда керт. Мый тудым шке ыштенам. 500 ий жапыште кузе ялын лӱмжö вашталт толын, могай еҥ, тукым-влак илыме рашемын. Тиде кок «пушеҥге» икте-весыжым информаций шот дене пойдара, рашлыкым пурта. Кок «пушеҥгыжат» кид йымалне лиеш гын, кок-кум икгай лӱм иканаште лекмымат умылтараш куштылго.
Тылеч посна тӱрлö пагытыште илем гоч эртыше корнымат шымлыман. Озакъял гоч чылаже латкок поход лийын, Кокшайск, Галич корно-влак эртеныт. А нунын гоч мыняр материалым погаш лиеш.
— Ялыштыда икмыняр шарнымашан верат Тендан тыршыме денак ышталтын вет? Инженер-проектировщик пашадамат огыда мондо тугеже?
— Тӱрлö сарыште вуйым пыштыше-влаклан, вара Озакъяллан негызым пыштыше-влаклан шарнымаш кӱ-влакым почмо. Тудын олмышто 400 ий ожно шӱгарла лийын. Кызыт вес проектлан пижынам: тудын дене кылдалтше 180 тӱжем теҥгеаш паша ышталтын. Тӱрлö инстанцийыш полышым йодын коштынам, лектышыже гына кызытеш уке. Йöра эше палыме, пошкудо-влак полшат. Но тиде шонымашым садак илышыш пуртем. Тышке толшо-влак ялын историйже, тукым вожшо дене ты монумент гоч палыме лийын кертыт вара. Мо куандара, ты пашам ворандарен колташ шке лӱмем дене субботникымат эртаредылам. Полшаш кумылан-влак кольмым, товарым налын толыт. Шукынжо умылат: тиде мыланна, йочана-влаклан кӱлеш, санденак оксамат у проектлан пуат. Мо ойгандара: тукым вожна пыта. Мутлан, сар жапыште ял гыч 50 еҥ элым аралаш каен, 130 еҥ наре колхоз пашаште тыршен. А кызыт тудо тукым гыч 50 наре еҥ гына кодын, молыжо толшо-влак улыт. Сандене ты шарныктыш* кӱлешак.
— «Марий калыкын ончыкылыкшо уке» манме ойдам ала рашемдеда…
— Латкандашымше курымышто марий калыкна эн чот вияҥын, шонем. Вара эркештын толын. Шке тукым вожым шымлымаш гочат тидыже палдырна. Тунам марий ешыште шуко йочам ыштеныт. Чын, шукын коленыт, но эн тазаже кодыныт. Витлымше ийламак налаш: ялла йоча йӱк дене гӱжленыт. Мо оҥайже,тунам эрге йоча шуко шочын, а таче — ӱдыр аза. Таклан огыл ойлат вет: «Туйо нöшмö гыч таза тукымым ит вучо». Тунам арака йӱмашат тыгай чот лийын огыл, мӱй пӱрым, сырам подылыныт. А кызыт? Санденак рвезе-влакат ӱдырамаш сыным налаш тӱҥалыныт: кап-кыл, койыш-шоктыш денат. Ончалза ялым, вет тушто товар дене пурам сайын руэн моштышо кодын огыл. Митрополит Кирилл интронизаций годым ойлыш: «Потеряем свою веру, потеряем народ». Марий калыкна нергенат тыгак ойлыман. Меже могай марий улмынам огына пале. Шке жапыште воктене илыше-влак марий сарзе-влак деч лӱдыныт, нуным пагаленыт. Шкенан историйнажымат огына пале да палашыжат огына тырше, санденак шкенам огына пагале. А мый палынем…
Светлана Носова
мутланен.
Снимкылаште: Г.Л.Ласточкин; Озакъял воктене вераҥдыме щит да шарнымашан кӱ. Возышын фотожо.
Налмывер: «Марий Эл» жаплышташ
*Масканур — Медведево, йӧндартыш кыл — производственный отношений, шӱдывуй — сотник, сотемдарче — просветитель, пӧрткнига — домовой книга, висемкнига — метрический книга, тукымлӱм — фамилий, шарныктыш — памятник
MariUver 
Да южгунам ончалат марий авылыште да олаште кузе илат да тыгак шоналтет — ончыкылкшо калыкнан уке. Калыкын арак йӱын ушыжо каен, шукынжо пеле марла пеле рушла ойлат, тукым вожыштым огыт пале, историйнам, йӱланам огына жапле. Йоча-влак дене рушла кутырат. Но соровно ӱшаныман да ыштыман калыкна ынже пыте манын.
Пыт ожно марийжат весе лийын докан, икте-весым пагален моштеныт. Кызыт вет марий эре кӧрана да марийымак темда.
Ялыште
Григорий Леонтьевичлан тазалыкым! Пеш келге шонымашан мутшо. Ме таче она иле — вашкена жапым эртараш, шагатым веле ончена, илышын куанжым она уж, — «ой неле, ой неле» — шорташ йӧратена. Намыс!
Ик айдеме уло калык шотышто ойлышаш мо? Ала?
Мыйын шонымаште тудо марийын ончыкылыкшо уке, кудыжын йочашт марла огыт кутыро, марий шӱлышыже уке.
Тыйгай мыскынь-шамычшым поктен веле колтыман марий кокла гыч. Нимогай мрий толкыныш пуртыман огыл, кудышт йочашт дене марла огыт кутыро.
Колой, пеш шуко еҥым поктен колтыман… Поктен колташ шуко уш ок кӱл, вот ме нуным йочашт дене марла кутырыкташ кумылаҥден кертына гын, тунам ушан лийына.
Мемнан ынде Мер Каҥашыштат тыгай-влак погыненыт, кудын йочашт марла огытытат ойло. Ешыште мари огытыл гын, мом койышланашыже публикаште?
Туге шол. Ешыште марла огыт кутыро, а шкешт марий тӱвырам вуйлатыше койыт, марий калыкым ончыко наҥгайышыла кояш толашат.
Кузе нунылан ӱшанаш лиеш тыгай пашам?
Марий калыкын, мыйын шонымаште, идеологиже тыгайрак — марий шӱлышан, марла кутырышо да икшывыштым марла туныктышо, чыла шотыштат ушан-шотан, арака, тамака да моло аяр дене кылым кучыдымо, изиракым аралыше да кугуракым пагалыше, чыным пагалыше да осалым чараклыше, марий йӱлам аралыше, чолга, чулым кажне марий еҥ лийшаш.
Марий калык уже уке — идеологий же уке гын, калык уке! Кажне марий — Онар, кажне илем — ор лийшаш. Тидлан кажне тат тыршыман, а мемнан… Ынде вес калыкын йогож гане, «шнуй» верышке коштыт, пуйто тыге шнуй лият. Ятыр йочам ышташ лӱдына, чыладеч лӱдына. Молан тыгай калык кӱлеш?
Так кӱлеш оккӱлым ойлыштыда тыште. Ялыш илаш кайза да пашам ыштен илыза, тыгай шонымаш вигак йомеш.
Ошма, «кӱлеш оккӱлым ойлыштшо» ок лий гын Интернетышкыже пурен мом лудат ыле? Але тый марий калыкшым ожнысо семынак лач ялыште терысыште кӧргычшым гына ужнет? Таче илышыже весырак: тӱрлӧ марий кӱлеш, тылат ялыште келша гын иле тушто да ыште пашам, мый олаште илем, оксам вуйушем дене ыштем да яра жапыштем марла сайтлаште «ляпкаш» йӧратем. Кажнын шке верже.
«Каждый сверчок знай свой шесток» маннет?
*MariUver, Медведево марлаже «Маскасола» (Топонимика Республики Марий Эл, Воронцова, Галкин, 2002), «Масканур» огыл.
«Книга» мут тошто мутервлакыште «КНАГА» семын возалтеш.
Юрий Гордеевын марий картыштыже — Масканур. Ик топонимике книгаште, авторжо векат Галкинак ыле, Пермь областьысе 7 ял лӱмыштӧ, йоҥылыш ом лий гын, 3 але 4 йоҥылыш ыле 🙂 Ожно «кнага» гына огыл шуко моло мутат вес семын возалтын.
Галкинын кнагаж гыч:
МАСКАНУР (оф. Малая Упша) — марийская деревня в Упшинском с/с Оршанского р-на…
МАСКАНУР русское село и деревня в одноимённом с/с Новоторъяльского р-на и марийская деревня в Весьшургинском с/с Моркинского р-на..
МАСКАСОЛА (оф. МЕДВЕДЕВО) село в одноимённом с/с Медведевского района, ныне районный центр со смешанным населением. Отатропонимный ойконим, где МАСКА — мужское личное имя тотемного происхождения, сола «деревня, селение», т.е. Деревня Маски (деревня рода Маски). Официальный вариант — калька с марийского. Конечный элемент — ево — русский топоформант.
Мый ом ӱчаше, но Медведево Масканур улеш манын мый шонен луктын омыл. Гордеев шуко ий картыж дене толашен да специалист-влак дене каҥашен. Палем Масканур лӱман ял Морко районышто уло. Можыч Медведевоат кок семын маналтын — Масканур да Маскасола. Шарнем, Гордеев картыжым калыклан палдарымыже годым южо илемын ала-мыняр марий лӱмжӧ уло, но мый калыкыште чотрак шарлышым ойырен налынам манын ойлен ыле.
Марий калык шеледалташ тӱҥалын: — чын але шотдымо, поян — нужна, марийэлысе — ӧрдыж гыч, конгрессын — ушемын, ялысе — оласе, компым лудшо — «Марий Чыным» лудшо, да т.м. Икте весылан она инане.
Пеш оҥай, кушечын Юрий Гордеев «Масканурым» налын.