“Кӱсото” — пешак жапыштыже возымо кантата

makovМе палена: марий йӱла почеш отышто мурымаш лийын огыл. Но… мом мемнан кугезына-влак кумалмышт годым шоненыт, тыгодым мо нунын шӱм-чоныштышт шолын, мо тачат марий калыкнам тургыжландара — чыла тидым Сергей Маков музык йöн дене каласаш шонен.

А музык нерген мут дене каласкалаш — тиде неле дечат неле паша. Ала кӱлдымашат. Тидын олмеш тудым колышташ да шке кöргыштö «кӱкташ» да уэш-пачаш, куанен, ты сылне тӱняшке пöртылаш гын…

Марий профессионал музыкышто Юмо дене кылдалтше муро (сем поянлык) уке манына гын, шонена, пешыжак йоҥылыш огына лий.

Марий музыкын эртыме корныжым шергалмек, ме кызыт лач Эрик Сапаевын «Акпатыр» оперыж гыч иктаж ик минут чоло йоҥгышо Карт кугызан чоклымыжым веле палемден кертына. Но тиде кӱчык жап йоҥгышо семжат ортодокс ӱшанымаш (тынеш пурышо-влак) дене кылдалтын. Мемнан чимарий тын музыкышто, поснак мурышто, марий мурышто, шке кышажым коден огыл. Ала кӱлешыжат лийын огыл? Вет кӱсотышто ожсекак, сем тӱня могырым ончалаш гын, финн-угор калыкын лач чал кӱслеже веле йоҥген.

Тугеже Сергей Маков марий профессионал музык аланыште тымарте лийдыме пашашке ушнен. Кузе тиде, такшым ик могырым умылыдымаш, шонымаш тудын деке толын?

– Молан умылыдымаш? – йодыда.

Вет Сергей Николаевич шкеже тынеш пурышо, а тудын кантатыже вес тын дене кылдалтын…

Тидым композитор шкеже тыгерак умылтара:

– Чын, мый тынеш пурышо, Юмылан ӱшаныше улам. Но мыйын гайже, черкышкат да кӱсотышкат коштшыжо, марий коклаште шукын улыт. Нуным кок верам кучышо маныт. Вот мый лач тиде кашакыш пурем. Шкеже изи годсекак марий кумалтышым ужын кушкынам, эреак колынам ача-аван, кугезына-влакын мутыштым. Чыла тиде шӱмем-ушем гоч эртен, садлан тиде йӱлам мый умыленам. Садланак, очыни, кочана-влакым пагалымаш, умылымаш кумыл мыйын эреак палдырнен. Вет кугезе кочам, Василий Никифорович, шке жапыштыже ялысе карт лийын. Шучко 1937 ийыште тудо репрес­сийыш логалын, лӱен пуштыныт. Тугеже мыйын у произведением – мыйын кугезына-влакым шарнымаш, мыйын пагыт гоч ончалтышем, манаш лиеш. Кузе мый нунын деч ойырлен кертам? Адак шоналте теве: вес вералан ӱшаныше-влак мурат, а молан тыгай койышым, Юмо дек муро гоч кумылнам мемнан денат ончыкташ огыл? Кузе йоҥгышаш сем гоч мемнан кумылна? Але весе: ик еҥ Юмо деке шке умылымашыжым ик семын ончыкта, а мый вот тыге, сем гоч, ончыктынем. Кумалтыш мутым сем дене йоҥгалтараш гын, ала самырык тукымын чонышкыжо тудо сайынрак да вашкерак логал кертеш? Вет семын вийже шкешотан: тудо айдемын кöргышкыжö сайынрак пурен да савырен кертеш. Марий веран эн тӱҥ задачыже, шонем, калыкнам ушымаште, вет калык пырля, иктыш погынен, икоян лиеш. А тиде шӱлыш – ме ужына – кызыт утыр вияҥ толеш. Кызыт тиде илыш толкыныш, тиде пашашке самырык-влак поснак чулымын ушнат, нунак пӱртӱсым аралыме пашаштат ончылно улыт. Эн тӱҥжö – тидым мый поэт Зоя Дудинан возымаштыже пеш раш шижым: таче кечын тыгай неле жапыште (ончал, мом толашат кызыт «желтый пресса» манмет да моло СМИ орган-влак) икоян лиймаш, ваш ушнен-келшен илымаш марий калыкнан Чонжым, Яндарлыкшым арален коден кертеш. Кантатыште тидын нерген ятыр ойлалтеш. Зоя Дудинан мутшо – лач тидын нергенак. Кöргö вийым, чон арулыкым арален кодымаш – кантатын тӱҥ идейже, тӱҥ шонымашыже. Автор-влакын чон вургыж ойлымышт калык деке шуэш гын, сай ыле… Садлан кызыт мый, тиде кантатым, сайын, профессионально возен, калык коклашке шараш шонем. Йöн гына лийже да вий гына ситыже ыле. Лукташ ямдылыме компакт-дискем, нотный альбомна чыла деке миен шужо ыле, шонем…

У произведенийым йоҥгалтараш кугу вий чумырген. А.Искандаров лӱмеш хор капелла дене пырля пошкудо Чуваший гыч кугыжаныш симфонический капеллым, кумдан палыме мурызо-солист-влакым ӱжмö.

Кузерак тиде произведенийым вес калыкын, пошкудо чуваш калыкын, эргыже Морис Николаевич Яклашкин умылен кертын? Вет кантата ӱшандарышын, колышташ толшо-влакым шке векыже савырен кертшын йоҥгыжо манын, дирижерлан да тыгак мурызо-влаклан (нунышт тӱҥ шотышто Чуваш академический симфонический капелла гыч ыльыч) марий веран, чимарий веран ораташкыже пураш кӱлын – тыште нота-влакым веле арун йӱкландарымаш, мутат уке, ок сите. Тыште мыняр-гынат «марий» лияшат кӱлын (чын, тиде сомыллан А.Искандаров лӱмеш Марий хор капеллат шагал огыл полшен). Кузерак тиде нелылыкым пошкудо республика гыч толшо-влак сеҥеныт?

Морис Николаевич гын тыгерак шона:

– Паледа, мылам тиде произведенийыш «пураш» нимынярат нелыла ыш чуч. Кеч тиде кантата вера шотышто изишак мемнан дене келшен огеш тол гынат, музык чыла тиде «умылыдымаш», чарак-влакым öрдыжыш шӱкале. Мый колыштам Сергей Николаевичын возымыжым да чылт шкенан, чуваш сем аланыште улмем гай чучеш – тунар тендан семда мыланна лишыл. Мутлан, налза теве кантатын IV-ше ужашыже тӱҥалтыште палемдымыжымак – «Чон вургыжын». Тидым кусарымат огеш кӱл: мемнан йылмыштат тиде тыгеракак йоҥга: «О Юмо-Суксо! Осал шӱлыш дечын йодам калыкем аралаш!» Садлан тиде ужашым, Юмо-Суксо деке савырныме ужашым, кузе да могай кумыл дене мураш – ме шоналтенат огынал: чылан чон вургыжын муренна. Эше мом каласынем: тыгай произведений-влак кызыт шуко амал дене моткоч кӱлешан улыт. Ик могырым – кеч-могай мурышо коллективат тиде кантатым уло кумылын шке репертуарышкыже пуртен кертеш: тугай пушкыдо да куштылго йылме дене возымо тиде произведений. Вес могырым – ончалза кантатын идейжым, шӱлышыжым. Калыкышкына тыгай поро, пошкудо семын келшен илыме шӱлыш пура гын, самырык тукымат тыгаяк корныш солна гын, шкат умыледа, шонем… А мемнан да тендан верада тӱрлö улмо шотышто… Вет тӱҥ пашаже тыште огыл, шонем. Кеч-могай вера кеч-кöмат поро кумылан лияш, икте-весым пагалаш да шотеш пышташ, икманаш, Айдеме лияш ӱжеш. Тыге огыл мо?

Кандата икымше гана йонга.«Кӱсото» кантата ятыр еҥым И.Палантай лӱмеш сымыктыш колледжын концерт полатышкыже поген ыле – колледжын, Марий кугыжаныш университетын студентышт, туныктышышт тышке кугу пайремыш толмыла толыныт. Мутлан, И.Палантай лӱмеш сымыктыш колледжын тунемшыже, Татарстан кундем, Кӱан-Эҥер ял гыч Екатерина Егорова, тыгай кугу полатыш икымше гана логалын:

– Мылам тиде кас пеш келшыш. Тыште мый марий юмо-влак нерген пален нальым, нунын лӱмыштым палышым. Мемнан денат кӱсотыш коштыт, но мыйже тушко але миен омыл. Шонем, тидын деч вара мыят тыгай кумалтышыш кошташ, калыкын йӱла шуктымыжым ончаш, эскераш тунемаш тӱҥалам. Композитор пеш кӱлешан пашам шуктен, шонем.

Волжск вел ӱдырлан, Катян йолташыже Оля Гордеевалан, кантатыште поснак мурызо (солист)-влак келшеныт.

– Кантатым колыштын, мый шуко уым пален нальым, мутлан, чимарий кумалтыш нерген. Поснак мылам уло калыкын Карт почеш кумалтыш мутым каласымыже келшыш: колыштат, да уло кап-кыл шергылтеш. Моткоч оҥайын ыштыме…

Олян каласымыжым умылашлан кантата гыч изирак ужашыжым ончыктена:

Марий шанче еҥ, культурологий доктор Галина Евгеньевна Шкалина, тудын пашаже могырым ончаш гын, марий калык йӱла деке моткоч лишыл еҥ.

– Мый тиде касыш моткоч куанен тольым. Ик могырым, тиде кантата – марий чимарий культура деке музык йöн дене икымше гана мелын савырнымаш. Икымше да… шонем (кеч мый музыкантшак омыл гынат), моткоч мастарын ыштыме. Но эн тӱҥжö – пешак жапыштыже ыштыме: мемнан калыкна кызыт шке вераж деке, ото культурыж деке утыр ӱшанен онча. Тудлан тидын шотышто Сергей Николаевичын кантатыже кӱлешан эҥертыш лийын кертеш. Мый тудлан кугу таум каласынем.

Тиде кантатым калык ончык лукташ кок мурышо коллектив деч посна эше кум солистым ӱжмö ыле. Бас партийым Марий Элын сулло артистше, кумдан палыме Александр Беляев мурен:

– Йӱк техника шотышто тӱҥалтыште изиш нелырак гай чучо, манмыла, йӱк але «помыжалтынжак» шуктен огыл ыле, но варарак чыла куштылем кайыш, ӱшанат утларак лекте, лӱдмö-аптыранымашат йомо. Мурызылан профессионально кушмаште тиде кантата (поснак мыйын партийым шотыш налаш гын) сай йöным ыштен. Но тыгай произведенийым мурымо годым тидымат шотыш налман: Юмо деке кумылын савырнымаш, тудлан чоным, уш-акылым почмаш, тудын дене мутланымаш айдеме дене мутланымаш деч палынак ойыртемалтеш. Юмо деке кумыл почын савырнашлан кеч-могай айдемыланат, поснак мурызылан, кöргö арулык, вий, ӱшандарен каласыме мут кӱлыт. Кантата моткоч сайын возымо, но мый шкеже, вик каласаш гын, тыгай партийым мураш але ямде лийын омыл – йӱкым тӱрыснек почын моштымаштат (физически, манына), Юмо дене мутланашат (духовно). Шонем, чыла тиде – ончылно. Садлан мый ӱшанем: тиде кантата мурызо коллектив-влакын (сай кӱкшытан, профессионал коллектив-влакын) репертуарышкышт пурышаш.

Марий Элын сулло артистше Вячеслав Созонов шке мурымыжым (тудо баритон партийым мурен) кантатыште ик эн кӱлешанлан шотла – произведенийын тӱҥ шонымашыжым почын пуымаштат, йӱк (вокал) шотыштат.

– Но кантатын тӱҥ идейже колыштшо-влаклан умылаш лийже манын, мыйын мурымашым микрофон йöн дене утларак сайын вияҥдаш гын, сайрак лиеш ыле, шонем: 50-60 еҥын «логаржым» ик еҥлан сеҥаш – моткоч кугу проблема, вет нуно эшеже моткоч чот мурат, кузе нуным сеҥет? Мыйын партий моткоч оҥай ыле, но тыгодымак эше тыгайрак шонымашат лекте: кантатыште изишак чылт «solo» (шкет мурымаш) лиеш гын, оҥайрак лиеш дыр – тунам ала мыят шкемым сайынрак ончыктен кертам ыле.

Композитор тенор партийым мураш але самырыкрак мурызо, Марий Элын сулло артистше Евгений Розовлан ӱшанен:

– Тенор-влак мемнан дене улыт, но мылам Евгенийын йӱк сынже (тембрже) тиде произведенийлан поснак келшышын чучын. Мый тудым эше М.Мусоргскийын «Борис Годунов» оперыште Юродивыйын рольжо гычак сайын шарнем. Шонем, тудым ойырен налме дене йоҥылыш лийын омыл.

– Мый Сергей Николаевичлан мылам тиде моткоч ответственный партийым ӱшанен пуымыжлан моткоч кугу таум каласем, вет йӱк тесситурыжат, поснак II ужашысе тенорын партийжат лач мылам келыштарен возымо гай чучеш. Садлан, шонем, мыйын шкемын кертмемым кӱлеш семын ончыкташ йöн лийын. Шонем, тиде II ужаш посна хор произведений семынат «илен» кертеш. Тиде кантатын калыкым куштымо, туныктымо (воспитаний) шотышто кугу пашам ыштен кертшаш. Тугеже тиде произведенийым CD-шке возашак кӱлеш ыле.

– Чын, кантатым кӱлеш семын йоҥгалтараш мурышо коллектив-влаклан репетиций ситен огыл, садлан, мутлан, V ужашым темп шотышто мыйын ужмо семын, вес семын манаш гын, «кондиций» марте ыштен ышна шукто – тудо изишак писынрак йоҥгыш, – рашемда Сергей Николаевич. – Öрдыж гыч кондымо коллектив – тудо öрдыжак: кӱлеш наре нунын дене вашлияш жап ситен огыл. Садлан тиде кантатым колыштшо южо специалистше «звукоидеал» манмаште вес, кугурак, виянрак да тичмашрак йоҥгышо вийым ужаш-колаш шонен. Тидын дене, шонена, келшаш лиеш.

Мутат уке, у произведений – тудо уак. Чылаже ала композиторын шонымыжо семын йоҥгенат огыл. Но лач öрдыж гыч колыштын веле тудо шкенжын «шочшыжын» сайжым-ситыдымашыжым умылен кертеш, ончыкыжым мыняр-гынат весемдаш кидше тарвана. Икте раш да шергакан: мемнан кугезына-влак кумалмышт годым мом шонымыштым, тыгодым нунын шӱм-чоныштышт кузе шолын, мо тачат мемнам чыланнам тургыжландара – чыла тидым Сергей Маков музык йöн дене каласаш тоштын. Да… чын, кугу мас­тарлык дене каласен кертын.

О. ГЕРАСИМОВ,
сымыктыш-шанче доктор

Налмывер: “Марий Эл” газет

Оставьте комментарий

Filed under Артикль-влак

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s