Марий калык искусство

Марий калык сымыктышын вожшо
акрет годсо пагыт гыч, тошто
марий племена-влак лияш тӱҥалме
жап гыч вияҥ толеш…


Эртымгорно
Сӧрастарыме арвер-влак
Вынер куымаш
Пу ӱзгар
Тӱр

Эртымгорно


Oҥеш сакыме сылныӱзгар. Азелино культур. Мемнан эран IV-V курымлаже. Важ: В.В.Никитин, Т.Б.Никитина
«К истокам марийского искусства», Йошкар-Ола, 2004
.

Марий калык сымыктышын вожшо акрет годсо пагыт гыч, тошто марий племена-влак лияш тӱҥалме жап гыч вияҥ толеш.

Кумдан палыме шанчызе-влак Г. А. Архипов, О. Н. Бадер, К. И. Козлова, А. X. Халиков да молынат возымышт почеш, тошто марий-влакын кугезышт ожнысек Юл кундемыште иленыт. Марий Эл да тудын воктенысе верлаште археологий шарныктыш-влакым шымлен, ученый-влак тыге ӱшандарен ойлат: тошто марий племена-влак — цармис але черемис — ты кундемыште мемнан эрын икымше тӱжем ий пагытыште формироватлалтыныт, нунын негызеш кызытсе марий калык лийын да шарлен, Тудо жап гыч финно-угор калык тӱшкаш пурышо чыла марий-влакын ик йылме, икгай культур да илыш-йӱла лияш тӱҥалын.

9-11 курымлаште тошто марий-влак Юлын пурла (курык) да шола (олык) серлаштыже верланеныт. Тиде жапыште да варарак Юл кундемыште родо-тукым финно-угор калык деч посна марий-влакын пошкудышт семын моло калык-влак верланаш тӱҥалыныт.

Юлын пурла серыштыже да Вӱтла воктен илыше марий-влак йӱдвел-эрвел руш княжество-влакын, а шола серыште шаланен верланыше марий-влак Юл Булгарийын влиянийыштышт лийыныт. Тӱрлӧ верыште илыше марий-влакын пошкудо калык-влак дене кылым кучымыштлан кӧра йылме, тӱвыра да йӱлаштышт, илен-толын, ойыртем-влак палдырнаш тӱҥалыныт да вияҥ толыныт. Тыге марий калыкын кок этнический тӱшкаже формироватлалтеш: курык марий да олык марий.

13-15 курымлаште Эрвел Европысо калык-влак дене пырля марий-влак татар-монгол-влакын кид йымакышт логалыт. Марий-влакын мландышт Шӧртнӧ Ордаш пурен да тудын йӱдвел ужашыжлан шотлалтын.

Шӧртнӧ Орда шаланымек, Юл кундемыште Озаҥ ханэл ышталтын, Марий кундемын тӱҥ ужашыже 16 курымышто тудын составыштыже лийын. 1546 ийыште, руш летопись возымо почеш, курык марий-влак руш кугыжа деч Озаҥ ӱмбаке сарзе-влакым колташ йодыныт. Курык серыште илыше-влакын йодмышт почеш 1547 ийыште Озаҥыш походым тӱналме. Олык марий-влак Озаҥ ханын кид йымалныже кодыныт. 1552-шо ий кеҥежым Шыде Йыван кыгыжа Озаҥ веке сар дене тарванен. Курык марий-влак руш-влаклан полшеныт, олык марий-влак Озаҥым араленыт. Озаҥым сеҥен налме деч вара марий-влак эше 30 ий наре руш-влак ваштареш кредалыныт. Тыге 16 курымын кокымшо пелыштыже Марий мланде Россий кугыжанышын ужашышкыже савырнен.

16-18 курымлаште кугыжан виктерын феодал индырымаш политикыжлан кӧра марий-влак, утларакшым олык серыште илыше кокла гыч, Чолман да Урал кундемыш куснат. Тыге тӱҥ марий мланде деч ӧрдыжтӧ кумшо этнос тӱшка — эрвел марий чумырген.

Эрвел марий-влак, пошкырт, суас, одо да руш коклаште верланен, ик могырым, марий культурын да йӱлан южо шке шотан сын-кунжым арален коденыт. Вес могырым, нуно пошкудо калык-влак дечат шагал огыл кӱсынленыт. Тыгеракын, эртымгорно пӱрымашлан кӧра марий калык кум этнографий группылан шелалтын: олык, курык да эрвел марий-влаклан.

Кажне этнографий группышто изирак тӱшка-влакым ойыраш лиеш. Мутлан, курык марий коклаште — курык сер да кожла сер, олык марий коклаште — Юл воктенысе шарпан-нашмакан, Какшан воктенысе сорокан, йӱдвел-эрвел шымакшан да т. м., эрвел марий коклаште — Чолман воктенысе, Ошвиче воктенысе, Урал воктенысе да т. м.

Тылеч посна эше йӱдвел-касвел манме марий-влак тӱшкам ойырат. Нуно Киров областьын кечывалвел-касвел, Угарман областьын йӱдвел-эрвел районлаштышт руш коклаште ожнысек илат. Тиде тӱшка марий-влакын йылме да илыш-йӱлаштышт олык да курык марийын ойыртемышт лугалтыныт, тыгак руш калык йылме ден тӱвыран влиянийышт чот шижалтеш.

Тӱрлӧ кундемлаште илыше марий коклаште йылме, культур да йӱла шотышто ятыр ойыртем уло гынат, нуно шкеныштым ик этнос иктылыклан — марий калыклан шотлат да вес калык-влак деч ойырат.

Сӧрастарыме арвер-влак


Шыркама. XIX-XX курым вашталтыш. Урал марий-влак, Пермь кундем, Суксо район.
© MariUver

Сӧрастарыме арвер-влак ожнысек айдемын илыш-йӱлаж дене кылдалтыныт. Нуно ик тӱшкаш пурышо еҥ-влак коклаште важмалдык йылме шотеш лийыныт: айдемын ийготшым, ешыште да мерсотышто тудын положенийжым палемденыт. Тылеч посна еҥ-влак нуно осал вий деч аралат манын ӱшаненыт.

Акрет жап годым еҥ-влак пӱртӱс явлений-влакым (кечым, пушеҥгым да т. м.) чонанлан шотленыт, нунын вийыштлан ӱшанен кумалыныт. Кече деч порылыкым йодын, тудын символжо семын кече пале-влакым — оҥгым, ромбым, ыресым — сӱретленыт, тӱрленыт, пӱчкеден ыштеныт але левыктен луктыныт. Кечын да каван палышт семын имньын тӱсакаже кучылталтын. Кайыкын образше волгыдылыкым, илышым ончыктышо символлан шотлалтын. Пушеҥге кок могырышто шогышо кок кайык але кок животный (имне, пӱчӧ), вес семынже «илыш пушеҥге» тӱсака, еш илышын, родо-тукымын палыже семын кучылталтын. Лудын сӱретше ӱдырамашын образше, ешын илышыже да тӱланмашыже дене кылдалтын. Ӱдырамашым лудо дене таҥастарымаш марий да руш фольклорышто вашлиялтеш. Илыш пушеҥгын, кече пале-влакын, имньын, лудын сӱретыштым турлӧ сӧрастарыме арверлаште, пурагорка але шушлыкышто, кумыж шовашын (пуракын, тусьын) ӱмбалыштыже, тӱрын узорлаштыже ужаш лиеш. Илен-толын, тошто символ-влак, шке культ значенийыштым йомдарен, фольклорышто йомак семын да сымыктышыште сӧрастарыме йӧн шотеш кучылталташ тӱҥалыныт.

Эше 5-7 курымлаште марий-влакын моло финно-угор калык-влак дене икгай вургемым сӧрастарыме арверышт лийын. Тыгайлан, мутлан, мелыште пӱшкылмӧ шыркама, эполет сынан ӱштӧ пӧржма (прежа), моло сакалыме арвер шотлалтыт. 9—11 курымласе шарныктышлаште ӱдырамаш вургемым, вуеш шындымым, йолчиемым сӧрастарыше арвер поснак поян лийын. Марийын тылеч варасе ятыр арверже (кӧрж, пылыштеҥге, вуйоҥго, ӱпйолва, шӱшер, шӱаш, шыркама, аршаш, кидшол, шергаш) тошто годсо формо-влак гыч вияҥ толын.

Пошкудо суас, пошкырт, чуваш семынак, марий-влак, илен-толын, вургем сӧрастараш ший оксам кучылташ тӱҥалыныт. Йылгыжше оксам кечын символжылан шотленыт, окса йӱк осалым чактара манын ӱшаненыт. Сату ужалыме дене толшо ший оксам моло роскотлан огыл, тӱҥ шотышто вургем сӧрастараш кучылтыныт. Сӧрастарыме арверым (шийдарманым) ий гыч ийыш поген ешареныт. Тудо ава деч ӱдыр деке куснен. Тичмаш шийдарман ятыр килограмм нелытан лийын. Ешыште сӧрастарыме арверлан марий огыл, а ватыже оза лийын. Сӱан деч вара вате кола гын, шийдарманым тудын ешышкыже мӧҥгеш пӧртылтеныт.

19 курымышто виктер ший окса шӱтымым чарен, садлан марий-влак тудын олмеш тӱрлӧ кӱртнӧ дене келыштарен ыштыме «шийым» кучылташ тӱҥалыныт. Ший да моло окса деч посна сӧрастарыме арвер ышташ шолдыра да тыгыде шер, чинче, полдыш, шинчыр, кишкывуй (кышкыви) кумдан кучылталтыныт. Кишкывуйым Юл кундемыш кечывалвелым, тропикысе элла гыч торгаяш толшо араб ден перс купеч-влак конден ужаленыт. Тудо ожно ший да шергакан кӱ дене тӧр аклалтын, окса шотешат коштын. Чарла уездысе марий-влакын (кызыт Марий Эл, Морко район) сӱан аршашышт ондак пӱтынек кишкывуй гыч ышталтын. Сӱан вате-влак мужыр аршашым сывын ӱмбач, ваче гоч коҥла йымак, ыресла чиен сакеныт.

Янда шерым сӧрастарыме арвер ыштымаште шергакан жемчуг да коралл олмеш кучылтыныт. Юл кундемысе пазарлашке тыгыде шер касвел гыч (Венеций, Богемий), а коралл сынан шолдыра шер кечывалвел гыч (Бухара) кондалтыныт. Шерым пазарыште нелыт шот дене висен ужаленыт. Марий-влак шер дене гына посна сӧрастарыме арверымат ыштеныт, но утларакшым шер дене шиян арверым шерленыт.

Шергакан кӱм сӧрастарыме арвер ыштымаште марий-влак кучылтын огытыл манаш лиеш.

Сӧрастарыме ӱдырамаш арвер ятыр жап тукым гыч тукымыш вашталтде гаяк аралалтын. Тудым кӧ ыштен да тудлан кӧн деч логалын — тидым арверын озаже кугезе коваж йотке пален. Кажне ӱдырамаш аваж деч куснышо арверым кертмыж семын шкаланже келшышын уэмден да тӧрлатен. Тӱр ӱдырамашын уста да пашаче улмыж нерген ойлен гын, сӧрастарыме арвер поян але нужна улмыжым ончыктен.

Сӧрастарыме арверым марий ӱдырамаш-влак утларакшым пайрем годым сакаленыт. 18 курымысо шанчызе, путешественник-влакым тыглай кечынат шергакан арвер чийыме ӧрыктарен. Г. ф. Миллер 1791 ийысе пашаштыже тӱрлӧ ийготан ӱдырамаш-влакын чием шотышто ойыртемыштым тыге палемден: «Шоҥго кува ден тулык вате-влак сӧрастарыме арвер дене шуэн коштыт, ӱдыр-влак утларак сакалат, эн шуко — марлан лекше ӱдырамаш-влак»2.

Ӱдыр ден марлан лекше ӱдырамашын чиемышт тӱҥ шотышто вуйлеведыш дене ойыртемалтын.

Вуйлеведыш ӱдырамашын ешыште кӧ улмыжым ончыктен. Ӱдыр чаравуйынат коштын кертын гын, ватылан вуйым леведман улмаш. Марлан лекше ӱдырамашын вуйлеведышыже (шурка, шымакш, сорока, ошпу, шарпан), тудын ӱпшым петырен, мужыраҥше улмыжым палдарен. Ватын вуйжым леведмаш йӱла почеш, возалтдыме закон семын шукталтын, тиде йӱлам шуктыдымылан ӱдырамашым наказатленыт. Вуйым пӱтырымаш да леведмаш сӱан годым лийын.

Кызыт палыме вуйлеведыш коклаште эн тоштылан шурка шотлалтеш. Тудын кӱкшӧ кышкаржым пу але кумыж дене ыштеныт, ӱмбач вынер дене петыреныт, тӱр, окса, шер, йолва да моло дене сӧрастареныт. 18 курымысо возымо важлаште тудым марлан лекше ӱдырамашын вуйлеведышыже манын серыме. 18 курым мучаш — 19 курым тӱҥалтышлан шуркам упшалмым чарненыт, варарак тудым икмыняр жап сӱан годым гына кучылтыныт. 18-19 курымлаште курык да Юл воктенысе олык марий коклаште ӱдырамаш вуйлеведыш шотеш ошпу лийын, тудо чуваш хушпу дене икгай улмаш.

Ӱдыр ден самырык ӱдырамаш-влак ӱппунемышкышт ӱпйолвам але ӱптеҥгем пунен сакеныт. Эрвел марий коклаште суас да пошкырт сынан, ӱппунемым ӱмбач петырыше, чачкап манме кучылталтын. Нине калык дечак кӱсынлымӧ такиям ӱдыр-влак упшалыныт. Такиям вынер гыч ургеныт, ӱмбач фабрикысе материал дене леведыныт, окса, шер, полдыш дене, южгунам тӱр дене сӧрастареныт.

Олык ден эрвел марий ӱдырамаш-влак вуйыштым пылыштеҥге дене сӧрастареныт. Тиде неле, ший оксан арверым пылышыш оҥго дене пижыктен сакеныт. Южгунам пылыштеҥгем ший оксан шӱаш (шӱшер) дене иктыш ушеныт, тыгай арверым оҥылашйымал маныныт. Чиялтыме мераҥ але комбо пун дене ешарен сылнештарыме оҥылашйымал поснак моторын койын. Пылыштеҥге ден оҥылашйымалым пайрем да сӱан годым сакеныт.

Курык марий-влакын серьга манме сӧрастарыме арверышт вуй гоч налме тасмаш воштырлам пижыктыме дене лийын. Тиде воштыржым ший ден вулным левыктарен ыштеныт. Тудым польский ший, шияҥдыме мельхиор але альпака маныныт.

Нине металл гыч ыштыме арвер-влак ший семынак йылгыжыныт да ший окса дене сайын келыштаралтыныт. Шӱйым сӧрастараш олык да эрвел марий ӱдырамаш-влак шолдыра да тыгыде шер, окса, шинчыр да т.м. гыч ыштыме шӱшерым, шӱашым але шӱэшпидышым сакеныт.

Мелым сӧрастарыме эн тошто арверлан шыркама шотлалтеш. Йӱдвелыште илыше олык марий-влакын (кызыт Киров область) да эрвел марий коклаште тошто сынан шыркама 19 курым мучаш марте аралалтын.

Юл воктенысе олык да курык марий коклаште шыркамам, илен-толын, почкама вашталтен. Тиде — тыгыде оксам колокса семын чак пӱшкыл пижыктымаи, шерлыме, оҥеш сакыме коваште лапчык. Поянрак ӱдырамаш кок почкамам ӱмбала-ӱмбала, а нужнаракше иктым гына сакен, да тудыжат шагал шиян лийын.

Пайремлан, сӱан годым оҥым сӧрастараш сакыме арверлан тӓнганкайтан (курык марийын) але аршаш (олык марийын) шотлалтын. Тудо кӱшыч ӱлык икмыняр радам кугурак ший окса дене сӧрастаралтын. Олык марий-влакын аршашыштышт южгунам тупыш кечалтше ужашат лийын.

Ӱдырамаш ден пӧръеҥ чиемын кӱлешан ужашыжлан ӱштӧ да тудын пелен сакыме арвер-влак шотлалтыныт. Олык да курык марий-влакын ӱштышт йолва, шер, чинче, кишкывуй да окса дене сылнын сӧрастаралтын. Нуно чынже денак ювелирын ыштымыже гай улыт. Сӱан ӱштым сӧрастараш вичкыж той пучлам кучылтыныт, нунышт археолог-влакын мумо тошто марий сӧрастарыме арверым ушештарат.

Сӧрастарыме арвер-влак, икте-весыштым ешарен, ик ансамбль семын ончалтыт. Нуно вургем дене иктеш кажне этнографий тӱшкан (олык, курык да эрвел марийын) шке шотан чием комплексшым чоҥат манаш лиеш.

Вынер куымаш


Курык марий вургем дене удыр-влак кӱнчылам шӱдырат да олык марий ӱдырамаш вынерым куа. Ӱмбалнышт XIX-XX курым вургем. Важ: Э.Меджитова «Марий калык искусство», Йошкар-Ола, 1985 ий.

Сурт кӧргысӧ сомылка кокла гыч ик эн тӱҥлан ожнысек вынер куымаш шотлалтын. Вынер куымо тыглай стан кажне кресаньык пӧртыштӧ улмаш. Марийын станжым вер гыч верыш куштылгын вашталтен шындаш лийын. Вынергутын шеҥгел ужашыжым, пунемым ыштен, тояш кылденыт. Куышаш шӱртым ис вошт колтеныт, исыже вынергутеш кечен. Вуртым стан оратан кӱшыл кок кашташкыже мужыр кандыра дене кылден сакеныт. Марий-влак утларакшым рушла станым кучылтыныт. Меж да порсын шӱртӧ гыч ӱштӧ ден тасмам куаш посна изи станокым ыштеныт, тудыжо чуваш-влакын дене икгайрак лийын.

19 курым мучаш — 20 курым тӱҥалтыш марте марий-влак вургемым тӱҥ шотышто муш вынер дене ургеныт, йытын вынерым шагал кучылтыныт. Кынем ончен куштымо да кӱрмӧ, вӱдеш чыкыме да тулен почкымо, мушым шурымо да кӱнчылам шӱдырымӧ, шӱртым ошемдыме да вынер куымо кужун шуйнышо неле паша ожнысек ӱдырамаш ӱмбалне лийын. Ӱдыр марлан кайымыж годым пого пелен шке пай вынержым наҥгаен, ача-ава суртышто тудын лӱмеш ӱден кодымо кыне нурын ужашыжат тудланак лийын. Мушым шондашме (шерме) дене тӱрлӧ сорт кӱнчыла лектын: ӱмбал, кокла, кӱляш. Ӱмбал гыч кӱжгӧ вынерым куэныт, тудым мешак, шыҥалык, ыштырлан кучылтыныт. Кокла вынер гыч пӧръеҥ да йоча вургемым, моло тыглай чийыме вургемым ургеныт. Эн сай вичкыж кӱляш вынер ӱдырамаш да пайрем вургем ургымашке каен. Марий ӱдырамаш-влак вынер куаш уста лийыныт, нуно 12 тӱрлӧ сорт вынерым куэн моштеныт.

Нӧлтен куымаш тӱрлӧ верыште илыше марий коклаште икгай шарлен огыл. 19 курымышто да 20 курым тӱҥалтыш марте тӱҥ шотышто муш вынереш нолтен куэныт, варарак — йытын вынереш да налме хлопок дене куымо олача вынереш. Узорым ожнысо семынак меж шӱртӧ дене ыштеныт.

Муш вынереш нӧлтен куымаш утларак Озаҥ губернийыште, Чарла ден Озаҥ уездысе марий коклаште шарлен (кызыт Марий Эл, Морко, Волжск да Звенигово районла). Нӧлтен куымо годым чиялтыме тореш шӱртӧ вынерын мелын могырешат, тупынь могырешат алмаш-алмаш узорым ыштен кая. Тыге вынерын кок велыштыжат орнамент сӱретлалт толеш. Нӧлтен куымаште ик узорымак сӱрет семынат, фон семынат ончаш лиеш. Тиде годым кудо велже мелын, кудыжо тупынь, ойыраш куштылго огыл.

Шанчызе-влакын ойышт почеш, финно-угор калык-влак нӧлтен куымашым 13 курым гыч палаш тӱҥалыныт. Нӧлтен куымо дене марий-влак кугу солыкын, ӱштӧ пелен сакыме сӱан солыкын, ончылсакышын мучашыштым сӧрастареныт. Южгунам шарпан мучашым да тувыр урвалтылыкым нӧлтен куэныт. Чӱчкыдынак нӧлтен куымашке тӱрым ешареныт, тасмам, окам, йолвам, кружевам кученыт, чинчым, шерым пӱшкылыныт.

Нӧлтен куымашын тӱрлӧ йӧнышт эн чот суас ден пошкырт коклаште илыше эрвел марий-влак коклаште шарленыт да вияҥыныт. Тидыжым тӱвыра да илыш-йӱла шотышто марий деч чот ойыртемалтше калык-влакын — башкир да татар-влакын — влиянийышт дене умылтараш лиеш.

19 курым кыдал гыч эрвел марий-влак налме шӱртӧ дене олача вынерым куаш да фабрикысе материал дене вургемым сӧрастараш тӱҥалыныт. 19 курым мучашлан эрвел марий коклаште олача вынер вургем кумдан шарлен, а муш вынер дене ургымо вургем шагалемын. Ондак ош вынер тувыр урвалтыш олача вынерым кучаш тӱҥалыныт, вара тувыр шокшым олача вынер гыч ыштеныт, пытартышлан тувыр тӱрыснек олача вынер гыч лийын. Ош вынер вургемым южо пайрем, кумалтыш годым гына чиеныт, колышылан чиктеныт.

Олача вынереш эрвел марий-влак чӱчкыдынак узорым нӧлтен куэныт. Тыгодым куымаш да узорым ыштымаш иканаште каен шога: ик тореш шӱртӧ вынерым куэн кая, весыже тӱрлымӧ сынан узорым ӱмбач пыштен кода. Тыге нӧлтен куымо годым узорым ыштыше шӱртӧ тореш шӱртӧ ӱмбак тӱр семын возеш, вынерын радамжым огеш луго. Тыгай узорым «керыштыш» манме тӱр деч ойырашат куштылго огыл. Олача вынереш нӧлтымӧ узор-влак шуко тӱсан да тӱрлӧ улыт: шукылук, ромб, икс гай фигуро, кандаш лукан шӱдыр да т. м. Кушкыл да айдеме сынан чот геометризироватлыме узор-влакат чӱчкыдын вашлиялтыт.

Нӧлтен куымо олача вынер гыч солыкым, тувырым, ончылсакышым, чаршам ургеныт. Эрвел марий ӱдырамаш тувыр суас да пошкырт сынан — кумда урвалтан, пӱреман да шуко шӱдышан (оборкан) лийын. Но марий-влак тышке шке шотан сылнылыкым пуртеныт. Кӱшыл да ӱлыл урвалтылашке тӱрлӧ тӱсан шӱдыш-влакым ешареныт, тушан тӱрлӧ оҥай да шонен шуктыдымо йӧн-влак дене тасмам кученыт — вияшын, кадырын, оҥгыла, лудынерла да т. м. Тидыже куышо да ургызо марий ӱдырамаш-влакын шочынак уста улмыштым ончыкта. Поснак ончылсакышым тыге сӧрастареныт, вет тудо ӱдырамаш чиемын ик кӱлешан ужашыжлан шотлалтын. Тудо, осал деч аралаш манын, ожно ӱштыш сакалыме арверла гыч лийын. Ончылсакышым оҥаным да оҥдымым ыштеныт. Поянрак еш гыч улшо ӱдыр-влак ӱмбала-ӱмбала икмыняр ончылсакышым ӱшталыныт, тыгодым йымалсыже ӱмбалсе дене танастарымаште кужурак да лопкарак улмаш.

Эрвел марий-влакын (урал марий-влак деч посна) нӧлтен куымаште, тыгак илыш-йӱлаштыштат тӱҥ марий (финно-угор негыз гыч лийше) да кӱсынлымӧ татар да башкир (тюрк негыз гыч) лончо-влакым ойыраш лиеш. Тидыжат-тудыжат, тӱрлӧ жапыште илыш-йӱлашке шыҥен, калыкын традицийым да сылнылыкым умылымашыжлан келшышын вашталтыныт, вияҥыныт. Тыге эрвел марий-влакын ойыртемалтше, шке шотан сымктышышт чумырген.

Эрвел марий-влакын нӧлтен куымо арвер-влакышт тӱрло-тӱрло чия, вучыдымо тӱс сочетаний, шуко сӧрастарыме йӧным кучылтмо дене ойыртемалтыт. Эн тӱҥжӧ — нине арвер-влак нуным ыштыше мастар-влакын эрык шӱлышан да илышлан куанышан улмыштым ончыктат.

Пу ӱзгар


Шушлык (шӱшкыч). XIX курым. Марий Эл. Важ: Э.Меджитова «Марий калык искусство», Йошкар-Ола, 1985 ий.

Чодыран верыште ик эн кӱлешан да пагалыме материаллан пушеҥге шотлалтын. Тудын дене оралтым чоҥеныт, озанлыкыште да сурт кӧргыштӧ кучылтмо ӱзгар ден арверым, пушым, тер-орвам, атылам, модышым ыштеныт. Поснак пу кӧгӧным да сравочым палемдыман. Пу арверым ышташ ожнысек пистым, куэм, тумым, южгунам   шопкем, ваштарым, олмапум кучылтыныт.

Немыч путешественник Адам Олеарий 1643 ийыште возен: «Тиде кундемыште пеш шуко — кугу чодыра дене — писте кушкеш. Тысе илыше-влак нийым, писте гыч кушкедын, эл мучко наҥгаят, тыгак терым, атылам але яшлыкым ыштат. Пушеҥге вургым ужашлен пӱчкын, кӧргыжым кӱнчен луктын, леҥежым, печкем да моло атым ыштат»3. Г. Ф. Миллер 1791 ийыште марий-влак «куэ гыч … чапле кӱмыжым ыштен моштат»4 манын палемден.

Пу арвер-влак кӧргашым кӧргыч лукмо (шындыме да шке пундашан), сӧрастарен пӱчкедыме, оҥалам ушен шӱдышлымӧ да пӧрден лукмо лийыныт. Нуным ышташ тыглай инструментым кучылтыныт: товарым, кӱзым, чӧгытым, пелкид пужарым, «коля кыша» да моло узорым темдыме штампым. Шуар, кӱмыж, алдыр да моло кугу арверым ыштыме годым кӧргашым йӱлатен луктыныт.

Кӧргычмӧ але сӧрастарен пӱчкедыме арвер-влак проста форман лийыныт. Мастар-влак нуным пушеҥгын лончыжо да тӱсшӧ дене келшышын ыштеныт. Кок кучеман кӧрага кӱмыжеш пайрем годым ӱстембалан пурам темен шынденыт. Пура йӱаш ик-кок кучеман изирак корка лийын. Пурам коштал темкалаш кужу кучеман, тӧр пундашан шушлык лийын. Шушлык кучем имне, лудо але маскан скульптурный изображенийже да кечын образше (оҥго але розетке узор) дене сӧрастаралтын. Шымлыше-влак тыгай сынан коркам «козьмодемьянский» манын лӱмденыт. Пурам сӱан да пайрем годым чыланат ик корка гыч йӱмаш икгай шонымаш ден келшымашыш шуаш виктаралтын.

Путырак ойыртемалтын пуш да лудыла койшо кугу кӱмыж. Тудо кок ведра наре пурыман лийын. Кӱмыжым ондак ӱстел ӱмбак шынденыт, а вара иже кӧргышкыжӧ теменыт, молан манаш гын, тудын кӱчык кучемже ӱстембак налын шындаш огыл, а савыркалаш веле келыштаралтын. Кумалтыш годым тушко юмылан пуымо вольыкын шылжым пыштеныт. Кӱмыжын тӱжвал тӱржым проста узор дене сӧрастареныт.

Токарный станокеш пӧрден лукмо атылам марий-влак 19 курым мучаште ышташ тӱҥалыныт. Пӧрден лукмо кӱмыж, корка да молат утларак чаткан койыныт. Пу атыла 20 курым тӱҥалтыш марте марий-влакын сурт кӧргыштӧ кумдан кучылталтыныт.

Токарный станокеш кӱнчыла шӱдырымӧ орван ятыр ужашыжым пӧрденыт. Морко волостьысо Акпарсшургӧ ялысе (кызыт Марий Эл, Морко район) марий-влак тудым ужалаш ятыр ыштеныт. Тыгай орвам чӱчкыдын «руш кӱнчыла орва» маныныт. 19 курымышто Российыште тудым «шведка», «немка», «голландка» манын лӱмдат улмаш. Марий яллаште чыла вере гаяк она вуян кӱнчылавондо вашлиялтын. Южгунам тудым кечым ончыктышо пале-влак дене сӧрастареныт.

Кумыж да ний гыч тӱрлӧ кугытан да форман лачым, пешырым, сумкам, комдым, шинчал атым да молымат ыштеныт. Кумыж дене оҥа пундашан да комдышан шовашым але пуракым ыштеныт. Шоваш кӧргеш кеч-мом темен кондышташ тудын комдышыжым сайын почаш-тӱчаш келыштарен ышташ тыршеныт. Садлан комдыш ӱмбалсе кыл гыч кучен нумалме годым темыме шоваш почылтын огыл. Шудо солымо да уржа-сорла годым нурышко шовашеш кочкыш-йӱышым коштыктеныт. Шовашым чӱчкыдынак темден ыштыме узор дене сӧрастареныт. Кумыжын тӱрлӧ тӱсан (кӱрен, ошалге-йошкарге да ошо) улмыжо тудын гыч ыштыме арвер-влаклан шке шотан сылнылыкым пуа.

Ний дене тӱрлӧ ладакым, кинде шындаш онгым, мӱкш комдым, аза шепкам да моло арверым ыштеныт. 20 курым тӱҥалтыш марте кид дене ӱдаш ний дене ыштыме ӱдымӧ комдо (урлык комдо) кумдан кучылталтын. Нийын тӧр, шыма да йылгыжше улмыжлан кӧра тудым утыждене сӧрастарылаш тӧчен огытыл. Комдо ыштыше мастар нийын шке тӱсшым да моторлыкшым арален кодаш тыршен.

Тӱрлӧ верыште илыше марий коклаште арама, ломбо, пызле воштыр да кож вож дене пидмаш кумдан шарлен. Но эн чот тиде пашам курык марий-влак вияҥденыт. Тӱрлӧ кугытан да форман комдо, шондык, чемодан, кол кучымо арвер дене пырля пӱкеным, ӱстелым, диваным, креслым, буфетым, тарантас купчам да молымат ыштеныт. Мастар-влак, тӱрлӧ пидме йӧным кучылтын, материалын фактурыжым шотыш налын, озанлыкыште да суртышто кӱлешым веле огыл, чынжымак сымыктыш произведений семын аклалтше арверым ыштеныт. Курык марий мастер-влакын пидме арверлашт ятыр гана Российысе да тӱнямбал выставкылаште ончыкталтыныт да ик гана веле огыл медаль да суаптар дене палемдалтыныт.

Айдеме мо кӱлешым, шогавуй гыч совла марте, сӧралын да сылнын ышташ тыршен. Кажне кресаньык суртышто кӱмыж, корка, совла, печке, жван, йыравочко, шуар, кумыж да ний дене ыштыме арвер-влак лийыныт. Совет сымыктыш-шанчызе М. А. Некрасова тидын нерген тыге воза: «Айдеме шке йырже мом ыштен чумырен, чылажат сымыктышыш савырнен»5.

Тӱр

Мел тӱр (ӱдырамаш тувырын). XIX курымын икымше пелыже. Олык марий-влак. Озаҥ губерний (кызыт Марий Эл) Важ: Э.Меджитова «Марий калык искусство», Йошкар-Ола, 1985 ий.

Ӱдырамаш творчествын эн кумдан шарлыше видше тӱр лийын. Марий тӱр шуко тӱрлӧ улмыжо да тӱрлышӧ-влакын усталыкышт дене ӧрыктара. Марий тӱрын эн тошто тевыкше-влак 18 курым мучаш — 19 курым тӱҥалтыш годсо улыт, но пеҥгыде традицийым шотлаш гын, нунын кышашт ондакысе жапыш наҥгая.

Ожно кажне ӱдырамаш тӱрлен моштен, тудын тӱржым ончен, пашаче улмыжым акленыт. Тӱрым ончылгоч ямдылыме сӱрет деч посна, вынер пырчым ончен тӱрленыт. Тӱр тӱрлымаш куштылго сомыллан шотлалтын огыл, тудлан кугу мастарлык кӱлын. Узорым вынер ӱмбалан симметрийым шукташ тыршен веранденыт. Марий ӱдырамаш-влак ӱдырыштым изинекак тӱрлаш туныкташ тыршеныт. Тӱрлен моштыдымаш эн кугу ситыдымашлан шотлалтын. Ӱдырын пашаче улмыжымат тудын тӱрлен моштымыжым ончен акленыт. Ӱдыр марлан кайымыж деч ончыч вургем погым ситарышаш улмаш — шкаланже да качылан ятыр тӱрлыман тувырым, адак качын родо-тукымжылан — пӧлек шотеш.

Марий ӱдырамаш-влак тӱҥ шотышто тӱрлӧ сорт муш вынереш тӱрленыт. Курык марий-влак тылеч посна налме вичкыж шӱртӧ дене куымо вынереш тӱрленыт, а эрвел марий-влак — олача вынереш. Кӱжгӧ вынереш кугу узоран тӱр лийын, вичкыж вынереш — тыгыде. Тӱрлаш меж шӱртым да порсын шӱртым кучылтыныт. Ожно шӱртым кушкыл гыч шке лукмо чия дене чиялтеныт. Чия тунам шуко тӱрлӧ лийын огыл, тӱҥ шотышто шеме, шемалге-канде, шемалге-йошкарге, кӱрен. 19 курым кыдал гыч йошкар тӱсан шӱртӧ дене тӱрлаш тӱҥалыныт. Тӱрын тӱҥ сӱретшым йошкар шӱртӧ дене тӱрленыт, коклашке ужар але нарынче тӱсым пуртеныт, а йырже шем але канде шӱртӧ дене тӱрленыт. Ужалымаште фабрикысе чия кумдан шарлымылан кӧра 19 курым мучаште марий тӱр утларак шуко чиян лияш тӱҥалын. Йошкар тӱс деке тул гай, пелганде, ошалге-йошкарге, шемалге-канде, сирень тӱсан ешаралтыныт.

Марий тӱрыштӧ кум тӱрлӧ орнамент уло: геометрический, растительный, животный (зооморфный). Кажне вургемлан келшыше тӱрым ойыреныт. Тӱрым кузе да кушан верандыме годым тӱрлышаш арверын формыжым, кугытшым да мо лийшашыжым шотыш налыныт. Южгунам тӱр воктен гына тӱрленыт (шокш мучаште, урвалте йыр), а шымакш ден сорокаште южо ужашым пӱтынек тӱр дене петыреныт. Пӧръеҥ да ӱдырамаш тувыр, шовыр, вуй солык, шымакш, шарпан-нашмак, сорока, вӱргенчык, сӱан солык, ӱстембал шовыч — чылажат тӱр дене сӧрастаралтын.

Ожно йымал да ӱмбал тувыр икте лийын. Тувыр ургаш ик кужу вынер аҥым ончыллан да шенгеллан налыныт да кок могырым кок аҥым ушеныт. Тувыр шокш вияш ургышан лийын. Пӧръеҥ тувыр ожно ӱдырамашын гаяк улмаш, кӱчыкрак гына. Тӱрым тудын мелешыже, урвалтешыже да шокш мучашешыже тӱрленыт. Тыгай тӱр ожно пӧръеҥым осал вий деч арала манын шотленыт. Мел тӱр воктен «пондаш кадыр» манмым ыштеныт, а ончыл урвалте покшелне — «орма» тӱрым. 19 курым мучашлан марий тӱран тувырым руш косовороткылан лишыл тувыр вашталтен.

Ӱдырамаш вургемыште тыгай кугу вашталтыш лийын огыл. Южо вере тӱрлымӧ вынер тувырым 20 курым кыдал марте чиен коштыныт, южо ялыште тудым кызытат ужаш лиеш. Олык марий ӱдырамаш тувырышто тӱр коверысо семын, тӱрлышаш ӱмбалым, яра верым кодыде, тӱрыснек леведын. Тувыр мелым тӱрлӧ верыште илыше марий-влак тӱрлӧ семын пӱчкыныт — лач покшечын але шола могырышкырак. Шола могырышкыла пӱчмӧ годым мел тӱржат симметрично огыл верланен, ик могырымжо ваче марте шуйнен, вес могырым — шӱй марте. Тыгай мел тӱр ӱлнӧ шкетын шогышо кум лук дене кошарген. Покшеч пӱчмӧ мелан тувырышто мел кок могырышто «чызе орол» манме тӱрым тӱрленыт. Тыгай тӱр лукын тӱрлалтын, лукшо ӱлыл могырыш савыралтын. Южгунам тудын олмеш ромбым але кумлукым тӱрленыт, покшелнышт шӱдырым (звездочкым) вераҥденыт.

Курык марий тӱр олык марий деч пеш чот ойыртемалтеш, тудо виръял чуваш-влакын тӱржӧ дене икгай манаш лиеш. Вынер куашлан курык марий ӱдырамаш-влак фабрикысе шӱртым ешарен кучылтыныт, але вынерыштым пӱтынек тыгай шӱртӧ дене куэныт. Садлан нунын вынерышт вичкыж лийын. Тыгай вынереш тӱрлымӧ тӱр пеш тыгыде, йытыра, тудым ювелирный манаш лиеш. Курык марий тувырышто изирак тӱр мелыште да шокш мучаште вераҥдалтын. Вачыгоч тӱрым лӱмын куымо аҥысыр шем материалеш тӱрлӧ тӱсан шӱртӧ дене тӱрыс леведын тӱрленыт. Тылеч посна тудым атлас але порсын тасма, шер, йолва дене сӧрастареныт. Ик мужыр вачыгочым тӱрлӧ тувырыш алмаштен пижыктеныт.

Эрвел марий тувырын тӱржӧ ондак олык марийын деч кугунак ойыртемалтын огыл. Олача вынер тувырым чияш тӱҥалмек, эрвел марий-влакын тувыр тӱрыштат вашталтын. Ындыжым тудо тыгыдырак лийын, тудо нӧлтен куымо узорым ушештарен. Тӱрым тыгак фабрикысе материал, тасма, ока, окса, ший, шер да моло денат сӧрастареныт.

Тувыр ӱмбач ожно пӧръеҥат, ӱдырамашат шовырым чиен коштыныт. Тӱрлӧ верыште илыше марий-влакын тудо тӱр да ургымо дене ойыртемалтын. Пермь губернийысе (кызыт Свердловск область) эрвел марий-влак ош шовырыштым оҥышто, урвалтыште, солалтышыште да тупышто тӱрленыт, йошкар тасмам урген сӧрастареныт. Шовыр тӱрын орнаментыштыже зооморфный элемент-влакым ужаш лиеш.


Урвалте тӱр (ӱдырамаш тувырын). XIX-XX курым вашталтыш. Урал марий-влак. Пермь кундем, Суксо район. ©MariUver

Вуйлеведышыште тӱр поснак кугу верым налын. Тошто годсо кӱкшӧ, неле шуркам куштылгырак шымакш але шынашовыч алмаштен, тудо формыж дене кошар вуян лийын. Тыгай вуйлеведыш олык да эрвел марий коклаште шарлен, но нуно тудым вуеш ик семын шынден огытыл. Олык марий ватын шымакш нерже кӱшкыла ончен, шымакш ӱмбач ныл але кум лукан вуйшовычым пидыныт. Эрвел марий вате шынашовыч нерым ончыкыла савырен шынден. Тыгай вуйлеведыш кайык нерым ушештарен. Эн тошто шымакш-влак пӱтынек гаяк тӱр дене леведалтыныт. Шымакшым тыгак шер, окса да моло денат сӧрастареныт.

Сорока манме вуйлеведыш руш воктен илыше марий-влак коклаште шарлен. Руш дечак формыжат, лӱмжат кӱсынлалтын. Но сорока сӧрастарымаште марий ӱдырамаш-влак шкеныштын тӱрлымӧ йӧн-влакыштым кучылтыныт. Тудым тӱҥ шотышто темышан манме тӱр дене тӱрленыт.

Кумшо тӱрлӧ ӱдырамаш вуйлеведыш — шарпан ден нашмак. Шарпан вуйышко пӱтырымӧ солыкым ушештара, олык марийын тудо кок метр наре кутышан лийын, курык марийын — кок метр утла. Нашмак — вуйвундашке пыштыме тӱрлыман ластык, кок мучашыж дене шарпаным ушен шога. Олык марийын шарпанже ош тӱсан лийын, кок мучаште да ӧрдыжтӧ тудо анысыр тӱр дене тӱрлалтын. Шарпан мучашым йошкар, тул гай, чолка тӱсан меж шӱртӧ дене, а тӱр воктен шеме але шемалге-канде тӱсан дене тӱрленыт. Курык марий шарпаным южгунам нарынчалге чия дене чиялтеныт. Шарпан мучашым тӱрлӧ тӱсан тыгыде кумда тӱр дене сылнештареныт. Тудым тылеч посна тасмам, окам, тыгыде шерым, плетоным (кружевам) кучен сӧрастареныт. Шарпан мучаште тӱрым торешла икмыняр радам дене вераҥденыт. Кажне радамысе узор символический сӱрет семын лийын: мутлан, икымше радам — кугу эҥер, кокымшо — олма сад, кумшо — вӱдлан кайыше ӱдыр, нылымше — коремыш волышо йолгорно. Палыше еҥлан шарпан тӱр книга семын лийын, тудым ончен, тӱрлышӧ ӱдырамашын илышыжым да шонымашыжым умылаш лиеш улмаш. Узор сӱретым шонен лукташ кӱлын, а ямде узорым тӱрлышо ӱдырамаш еҥ шарпан мучашеш порсын тасмам але йолвам пӱшкылын. Тыге шарпанын озаже шке узоржым мыняр еҥлан пуэн, пален кертын.

Шуко курым мучко эртен толмо жапыште марий калык сымыктыш чапле, яндар, шке шотан сынан-тӱсан лийын, Сымыктышыште калыкын моторлыкым умылымашыже, пӱртӱс да мер илыш дек отношенийже, тудын йӱлаже да традицийже ончыкталтын. Тӱрыштӧ, нӧлтен куымо узорлаште, пу гыч пӱчкедыме да моло сӧрастарыме арверлаште чыла тиде раш да сылнын койын шога.

Налмывер: Эльмира Меджитова «Марий калык искусство», Йошкар-Ола, 1985 ий.

Текстым изиш вашталтыме.

Сӱрет-влакым кугемдашлан темдал.

Оставьте комментарий

Filed under Фольклор да йӱла

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s