Шочмо йылме але шочмыйылме?

Мемнан йылмына (авайылмына, ончо: венгрла anyanyelv, финнла äidinkieli, эстонла emakeel, кушто anya, äiti, ema “ава” + nyelv, kieli, keel “йылме”; немычла Muttersprache, кушто Mutter “ава” + Sprache “йылме”) урал йылме-влак тӱшкашке пура, тыге венгр, финн, эстон, саам да Россий Федерацийыште илыше вес финнугор да самоед калык-влакын йылмышт дене родо улеш (тидым чыланат сайын палена).

Типологийже дене, але вес семынже, грамматике формо-влак кузе ышталтмым ончен, агглютинатив йылмылан шотлалтеш. Тидыже теве мом ончыкта: иктаж-могай шомак гыч тӱрлӧ формым ыштыме годым ме суффикс-влакым почела-почела ешарена, мутлан: ава + на + влак + ын (авана-влакын) шӱм + ышт (шӱмышт) пеш поро. Рушлаш кусарымеке, чылт вес структурым (але чоҥалтме йӧным) ужына: сердца наших матерей очень добрые. Пале, руш йылме флексиян, тидыже кусарыме ойлончыштат раш коеш. Мутат уке, марий йылмын тӱрлӧ йодышыжым ончымо годым ме лач тудын агглютинатив шотан улмыжо гыч лекшаш улына, тыгодым руш йылмын структуржо нигузе эҥертыш лийын ок керт.

Тыгак йыгырмутым ыштыме да возымо радамымат марий да вес финн-угор йылме-влакын агглютинатив сынан улмышт дене кылдыман. Мо сай, агглютинатив йылмылаште препозицийыште, але вес шомак ончылно, шогышо лӱм мут рашемдыкын (определенийын) функцийжым шуктен шога да нигузе ок вашталт, тыгодым йыгырмутым ышташлан чыла негыз уло. Кок, южгунам эсогыл кум-ныл мутым ушаш да пырля возаш гына кодеш. Ужаш лиеш, кызытсе жапыште у мутым, у терминым ыштымаште мутушалтмаш йӧн тӱҥ верым налеш да марий йылмын мутвундыжым поснак пойдарен да лывыртен шога.

Профессор И.С.Галкин шке жапыштыже (Ю.В. Андугановын 1985-ше ийыште лекше «Мут але мутсочетаний?» лӱман монографийысе «Редактор деч» ужашыште) марий йылмыште йыгырмутым серыме шумлык кок кугу экшыкым палемден коден ыле: «…руш йылмылан утыжден эҥертымаш да чылажымат посна возаш тыршымаш». Чаманен каласыман, Ю.В. Андугановын книгаже лекмылан 20 ият эртен (тушто йыгырмут-влак мутерымат темлыме), а йыгырмут але муткылдыш йодыш таче кече мартеат йылмызе-влак коклаште коктеланымашым луктеда. Тӱҥ нелылыкше – возымаште, шуко йыгырмут марий мутерлаште муткылдыш семын пуалтеш. Йыгырмутым ыштымаште да возымаште марий йылме эн ончычак родо-тукым да тыгак агглютинатив структуран пошкудо тюрк йылме-влаклан эҥертышаш. Шуко томан «Марий утер» (1990 – 2005) йыгырмутым серыме шотышто изишак куандара: йыгырмут-влак дене кумданрак пайдалана, шочмыйылмынан мутвундыжым шара, пойдара.

Мут-влакым посна але пырля серышашым рашемдыме годым марий йылмым моло родотукым йылме дене таҥастарен ончалаш оҥай. Лач ты шот дене ӱлнӧ венгр, эстон да марий йылмыласе икмыняр пример ончыкталтеш:

Пример-влак гыч коеш, марий йылме йыгырмутым ыштымаште да возымаште родо-тукым венгр да эстон йылме-влак деч ятыр шеҥгелан кодеш. Иктым гына тыланаш лиеш: мыланна, марий-влаклан, у шомакым ыштымште мутушалтмаш йӧным кумдан кучылташ лӱдман огыл, поснак литератур йылме дене кутырымо да возымо годым у йыгырмут-влак дене чолган пайдалыныман.
Шочмыйылмына ты шотышто шкат мыланна кумда корным почеш.

Маргарита КУЗНЕЦОВА,
МарГУ-н доцентше

Налмывер: «Кугарня» газет
2011 ий 29 апрель 17 (1115) номер

2 комментария

Filed under Артикль-влак

2 responses to “Шочмо йылме але шочмыйылме?

  1. Никитин С.П.

    Родной язык — шочмо йылме. Ынде вет чыла рушлагыч кусарена, тыге «оҥай». Ял -влакымат рушла гыч кусарена: Тӓбра ялым — Кугу Тавра малдена, рушла гыч — Большая Тавра. Ака Тӓбра, Аӓкӓдрӓ — Изи Тавра малдена, рушла гыч — Малая Тавра. Очмаш ялым — Мари Очмаш малдена, рушла гыч — Марийский Усть-Маш. А Русский Усть-Машым — Руш Очмаш малдена, а марлаже тудым Очмаш логар — маныт. Мари «грамотность» вӱраҥлыме презе гай руш йылмыдеч ок кораҥ, шужен колаш лӱдеш дыр, ала пире-влак деч.

  2. Никитин С.П.

    Шонем, «шочмо йылме» огыл манаш, и «авайылме» огыл, а «тукымйылме».

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s