Финн-влак деч шукылан тунемаш лиеш

Шукерте огыл кугу, кумда элнан касвел рÿдолаштыже – Санкт-Петербургышто пошкудо Финляндийын тÿвыра рÿдерже почылто. Тушко тиде событийым палемдаш Владимир Путин лÿмынак миен. Мыланна, марий-влаклан, финн калыкын тыгай сеҥымашке шумыжо, шкенжым уло тÿнямбал калыклан, япон калык гаяк, сай могырым ончыктен моштымыжлан кугешныман да нунын илыш опытыштым шымлыман, поснак тачысе самырык-влаклан. Ме вет ала-кунамак, тÿжемле ий ончычак, ик тÿшкаште вер гыч верыш вольыкна почеш кусныл коштшо калык лийынна. Лудшо-влак манын кертыт: у-у-у… тиде кунамак лийын? Ме кушто, а финн-влак кушто илат?! Йылмынат ойырлен пытен.

1985-ше ийыште техникум гыч Ленинградысе университетын квалификаций кÿкшемдыме институтышкыжо тунемаш мийышым. Брянск ола гыч туныктышо, кудыж дене ик пöлемыште илаш вереште, икымше кечынак ойым пуыш: «Ме тошто олаште улына, мыняре кертына, тунаре музей да ончер-влакышке* мийышаш улына. Жапым яралан эртарыман огыл!» Ме тыгак ыштышна.

Ик кечын мыйын вуйышкем тыгай шонымаш толын пурыш: «Шого, тыште вет Финляндский вокзал лийшаш, кудыштыжо Владимир Ленин шке апрель тезисше дене погынышо калыкым Финляндий гыч толшыжла палдарен, адак Ладога ер гоч ий дене Финляндийыш шылын куржын, а то эсер-влак пуштыт да нимогай революцият огеш лий ыле! Тугак Ленинград гыч Хельсинкиш да мöҥгешла виклан кажне кечын пассажир поезд коштеш, тушто шукыжым финн-влак коштшаш улыт. Нуно могайрак улыт вара? Мый нуным ик ганат ужын омыл».

Чынак, вес кечыжлан тиде вокзалыш мийышым, поезд Хельсинкиш кунам тарванымым пален нальым. А эрлашыжым поезд тарваныме деч ик шагат ончычак вокзалыш миен шинчым. Теве платформыш Ленинград-Хельсинки составым шупшын шындышт. Ынде эскерем, кö-влак вагонлаш пураш тÿҥалыт? Теве микрофон гыч тиде поездыш шичшаш нерген рушла, варажым финнла увертарышт. Мый состав деке лишкырак лийым. Вагон-влак воктекак лишемаш тоштын омыл – содыки поезд «международный», Финляндий – капиталист эл, да ала-могай строгий тÿсан пöръеҥ-влак ончыштын коштыт.

Теве финн пöръеҥ-влак, нунышт ÿдырамаш-влак деч шукырак ыльыч, тарванышт. Кок пöръеҥ воктечем, кидыштым рÿчкален-рÿчкален, шке йылмышт дене ойласен кайышт. Айыкак огыл улмыштым шижым. Варажым гын шке ялыштем улмемла чучын колтыш.Теве ик пöръеҥ ялтак Микывыр чÿчийла ошкыл толеш, умбалныракше гын Чикын павай семын ик еҥ кидшым рÿчкала. Мыланем чылажат оҥай лийын – кузе нуно чиеныт, кутырат, ошкыл колтат… Мый нуным ала-кунам ужмемла, ала-кушто вуй ушем кöргыштак мыйын тиде калыкым палымемла чучо. Шке шинчамлан ÿшаныде, эрлашыжым тиде вокзалышкак тиде поездым ужаташ эше мийышым. Адакат тугаяк чон шижмаш авалтыш.

Тачысе кечын Финляндийыш миен толашат, йылмыштымат тунемаш лиеш. Йошкар-Олаште финн йылмым туныктымышт путыракат чын. Мемнан тукым Финляндий нерген мом пален? Ончычак тиде эл Ленин лÿм дене кылдалтын, варажым нуно СССР ваштареш сöйым тÿҥалыныт — тидыжат чын огыл улмаш.

Тÿня мучко финн-угор аланыште шуко миллион родо-шочшо калык ила. Ме, марий-влак, родо-шочшо калыкдыме огынал. Финн, венгр да эстон-влак шкеныштын тÿп кугыжаныштышт илат, тугак карел, марий, удмурт, мордва, коми калык-влак Россий кöргысö кугыжанышлаште верланеныт, тидыжланат Юмылан тау. Ме, марий-влак, тиде саманыште кузерак шкенам кучышаш улына? Мемнан калык чотна миллионыш огеш шу, шушаш калыкшотлымаш* мом ончыкта? Адак калык чотна иземеш мо? Илыш койыш, культур шот дене, йылмынам арален кодымо да моло йодыш-влак денат нер ÿпшнам кöн могырыш савырышаш улына? Мутат уке, ме Российысе тÿҥ калык коклаште акрет-влак гыч иктыже улына, садланак шкенан пÿрымашна да моло калык-влак коклаште шкенан историйна дене кугешнышаш улына. Мыйын шонымаште, тачысе кечылан финн родо-тукым калыкна нерген шукырак палаш кÿлеш. Эстон да моло калык-влак нерген вес гана мутым шуяш лиеш.

Шижам, газет статьям шуко мутан лиеш. Тыгай шонымашым кызыт гына лудын лекме «Иностранная литература» журналын тенийсе 9-ше номерже тарватыш. Номереш пÿтынекак финн автор-влакын романыштым, ойлымашыштым, почеламутыштым руш йылме дене савыктыме.

Шке элыштым финн-влак Суоми маныт. Илышлан кöра ме, утларакшым самырык-влак, тиде элым Nokia мобильный телефон гыч палена. 1967 ийыште тиде пушеҥгым пÿчкедылше да эрыктыше предприятий лийын, вара утыр-утыр кугемын, а 90-ше ийласе кризис жапыште телефон-влакым лукташ тÿҥалын. Таче тудым уло тÿня пала. Мемнан элысе экономист, предприниматель-влаклан пример огыл мо?

Марий ÿдыр-рвезе-влак финн йылмымат англичан йылме дене пырля палат гын, могай сай лиеш ыле! Мемнан тукым йылме-влакым палыме нерген шонен огыл, садлан самырык-влаклан мый кöранем, тÿрыс корным веле шке илышыштышт муын моштышт ыле. Ме нунылан полшышаш улына.

Журналын тиде номерже тачысе финн-влакын илышышт, шонымышт дене палыме ышта. Шуко произведений мемнан элысе калык дене кылдалтын, лудмо годым шижалтешак – нуно мемнан родо-тукым калык улыт! Шкенан калыкна нергенат шонымашым шочыкта да илышыште южо ориентирым вашталташак кÿлеш манын шонымашнам поро ой корно дене виктара.

В. ШАЙДУЛЛИН,
машинам ышташ туныктышо колледжын преподавательже
Нефтекамск ола

Налмывер: «Чолман» газет

1 комментарий

Filed under Артикль-влак

One response to “Финн-влак деч шукылан тунемаш лиеш

  1. Илья Бирский

    В.М.Шайдуллинын тиде статьям возымыжлын кандаш ий эртен. Молан марий калык тиде статьяште темлыме семын финн деч примерым налын огыл, а мо’н’гешла, шенгеке веле каен, туешкен? Шонаш таратыше йодыш. Статьяште улшо ик йон’ылышым шижтарем: Финляндий огыл СССР дене сарым ту’н’алын, тиде СССР сар дене Финляндийыш керылтын.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s