Йылме улмо ӱмбач йылме деч посна илаш

mochajev_dm“Марий форум- 2009”

Йошкар-Олана кум кече марий шӱлыш, марий йодыш дене илыш. Мер толкын-влакын Марий форумым эртараш темлымыштым республикысе Тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министерстве умылен шотыш налын. Шочмо йылмым арален, тудым вияҥден колтымо, школышто туныктымаште, савыктыман да электрон ТУЙ-лаште* тудын верже нерген шымлызе, туныктышо, мер пашаеҥ, кучемын еҥже-влак шке шонымашыштым каласеныт, вияҥшаш корным рашемдаш тыршеныт. Мутат уке, кажныже — шке кӱкшытшö гыч.

Форумыш толшо-влакым Кугыжаныш Думын депутатше, Мер Каҥашым вуйлатыше Лариса Яковлева, Марий Эл виктерым* вуйлатышын алмаштышыже, Тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министр, Мер Каҥашын еҥже Михаил Васютин саламленыт. Марий Элын туныктеж* министрже Галина Швецова пытартыш жапыште марий туныктышо-влакын паша лектышышт, этнокультур шотышто вияҥмашлан министерстве велым кугу верым ойырымо нерген ойлен.

Марий йылмым туныктышо-влак кокла гыч кажне визымшыже иктаж-могай да конкурсышто сеҥыше лийын. А конструктивле* шотан темлымашым ыштыше-влак дене кылым кучаш эреак кумылан улмыжым каласен. Тыгак марий йылмым да литературым туныктышо лу еҥым министерствын Чаптаныкше* дене палемден.

Л.Яковлева туныктышо, мер пашаеҥ-влаклан марий культурым, йылмым аралымашке шке вийыштым пыштымыштлан таум каласен. Мемнан вийна – келшымаште, ме пырля пашам ышташ тӱҥалына. Йочам марла туныкташ тӱҥалына гын, нунын чоныштышт изинекак марий койыш, марий шӱлыш лиеш. Тунам марий калык кӱлеш кӱкшытыш кӱза, вийже кугурак лиеш, да сеҥымашке шуына, палемден тудо.

М.Васютинын палемдымыж почеш, мер организаций-влакым иктыш чумырен, кучем орган-влак дене пырля форумым эртараш Марий калыкын VIII погынжо годым кутырен келшыме. Шуко мер организаций улмо годым, пашам пырля ыштен, сай лектышыш шуаш лиеш. Михаил Васютин марий культурым, йылмым вияҥдымаште тыршымыжлан Марий Эл виктерын Чаптаныкшым Татарстан районысо Актаныш районысо Марий Суксы гыч мер пашаеҥ Валерий Ахмедзьяновлан кучыктен.

Снимкыште: Г.Швецова, В.Мочаев, Л.Яковлева да М.Васютин.

Марий йылмым аралынет – шке дечет тӱҥал

Филологий наука доктор, профессор Иван Иванов марий йылмын ончыкылыкшо нерген чон вургыжын ойлен. Тудо шке мутшым В.Колумбын почеламут корнылаж дене тӱҥале: «Йöсö кече йымалне кече деч посна илаш, Шочмо элыште Эл деч посна илаш» да шке корнылажым ешарыш: йылме улмо ӱмбач йылме деч посна илаш. Мом сöра марийлан ХХI курым? Тиде йодышым Иван Григорьевич докладше гоч почын пуыш: «Таче тиде йодыш кажне марийын чонжым туржеш. Марий калык тугай пагыт деке писын лишемеш, кунам тудын ончыкылыкшо нерген сайынрак шоналташ кӱлеш. Пытартыш кок калык возыктышым (перепись) таҥастарен ончалаш гын, 12 ийыште марий калык 66 тӱжемат пеле еҥлан шагалемын. Тиде мыланна — пеш кугу йомдарымаш. 2007-2008 ийлаште Марий Элыште 35 тӱжем наре марий йоча шотлалтын. Нунын кокла гыч 15 тӱжем утлаже веле марий йылмым шочмо йылме семын тунемын. Марий калык вуй ӱмбалне таче шем пыл чумырга. Тымарте йылмынам ял калык арален, яндарлыкшым переген илен. Самырык-влак таче шочмо йылмышт деч эркышнат, тудын кöргö куатшым луштарен толыт, моторлыкшым йомдарат. Тӱҥ задачына — марий калыкын шинчажым почаш. Кажныже, чонна дене шижын, ушна дене умылен, ончыкылык илышнам рашемдышаш улына. Эн ончычак шке гыч тӱҥалман. Тыште кушкын толшо тукымым гына титаклаш огеш лий. Ме, кугурак, ача-ава-влак, титакан улына. Йылмылан кумылаҥден шогымашна уке. Вес могырым ончалаш гын, ача-ава-влакшат тынарак титакан улыт мо? Тӱҥ амалже – эртыше курымын 30-шо ийлаштыже марий илышын тупела савырнымыже. Марий шке чонжым кӱрышт пытарен, шкенжым посна калык семын ужмыжым йомдарен. А пытартыш жапыште эше иктым ешаренна: йоча-влак­лан предмет-шамычым шке йылмышт дене туныктымым чарненна. Тыге кучем марий нигилист-влакым куштен. Калыкын ончыкылыкшо, пӱрымашыже, илен-толын, нунын кидыш вончен. А таче ме саскажым погена.

Мый умылем: тачысе тукымын титакше тынарак уке. Саман тыге савырен. Самырык-влак марий йылмын сылнылыкшым чонышкышт шыҥдарен огыт керт. Но але чыла йомдарыме огыл. Тӱҥ задачына — самырык-влаклан марий йылмым йоча шӱмыш шыҥдараш, чоныштышт кугезына-влакын ойыштым кодаш. Тидым ышташ кунна сита гын, ончыкылык нерген ойгырышаш уке. А ме тидым ыштен кертына. Шочмо йылмым чонышкыжо изинекак пыштыман: ешыште, йоча садыште, школышто… А марий йоча сад, школ уке дене иктак. Тугеже волгыдо марий ончыкылык нерген могай мут лектын кертеш? Тиде — тӱҥ ситыдымашна. 2007 ийыште ик справочникыште возымо: Марий Элыште марла ойлышо 90 йоча сад уло. Тушко кум тӱжемат пеле марий йоча коштын. Тиде пеш шагал. Официально ойлат: республикыште 163 марий школ уло. Но нуным марий школ манаш лиеш мо? Марий йылмым предмет семын гына тунемыт. Марий школлан тугай шотлалтеш, кушто чыла предметымат марла туныктат. Ончыкылык нерген шонена гын, марий школ-влакым почмо шумлык азапланаш тӱҥалаш кӱлеш. Таче ме тидын нерген ойлаш огыл, шоналташат лӱдына. Тиде йодыш чыгылтарыше. Кенеташте решатлаш огеш лий. Марий йылмым туныктымо йылмыш савыраш кӱлеш. Кугыжаныш йылме семын гына туныктымо дене серлагаш огеш лий. Туныктымо сомылым шуктымаште изи да кугу йылме уке. Кеч-могай лийже, тудо садак айдемын ик эн ушан, ик эн мунло, эн ӱшанле туныктышыжо лийын кодеш. Йылме шке калыкшым обслуживатлышаш. Шочмо йылмым туныктымаш литератур йылмым утларак вияҥдаш, кӱлешлыкшым шижтараш полша. А тиде адак тудлан илыш вийым ешара, калык коклашке шыҥдара. Марий еҥын шке шамже нöлталтеш, кугешнымашыже почылтеш.

Лиеш мо марий школым почаш? Лиеш веле огыл, кӱлеш. Кертеш мо таче марий йылме шуктен тиде сомылым, сита мо тидлан вий-куатше? Сита, кертеш. Молан манаш гын йоча-влак шочмо йылмыштым эше палат.

Мемнан, туныктышо, ача-ава, вуйлатыше-влакын, чолгалыкна огеш сите, эре лӱдын, аптыранен коштына: ала лиеш, ала уке. Кажныже амалым кычалына: ача-ава шона, пуйто марий йылме йочажын карьерыжлан чаракым ышта, туныктышо туныкташ йöсö лиеш шона, вуйлатыше окса верч ойгыра. Нигöлан нимо огеш кӱл. Чыла тидлан ме, марий-влак, огына пиж гын, кö мыланна ыштен кода?

Марий йочам марла туныктыман. Шкенанат, йылмынат вий ситышын. Эн ончычак Образований министерстве шке ӱмбакыже тыгай азапым налшаш, инициатор лийшаш.

Тиде форумым пеш жапыштыже, Талешке кече вашеш, чумырымо. Тек кугезына-влакын патырлыкышт, чолгалыкышт мемнам кугу сомыллан, шочмо марий йылмым аралаш, кумылаҥден шога».

Илен лекмаште тӱҥ негыз

Марий форумыш толшо калыкЙылмым вияҥдымаште вес шöрынжö – печатьыште да эфирыште ик йылме кышкар. Шкешотан обзорым Марий Элын Культура, печать да национальность паша шотышто министерствыжын печать управленийжым вуйлатышын алмаштышыже И.Андреев ыштен. Тудо марий изданийлаште сай ден экшык-влакым палемден. Тиде министерствынак национальность-влак паша шотышто отделжым вуйлатыше Эрик Юзыкайн 2003 ийыште пеҥгыдемдыме Марий орфографий мутерым, марий йылмым вияҥдымаште, моло йылме дене иктыш шындымаште, кызытсе саманыште илен лекмаште тӱрыснек оза лияш моткоч сай негыз манын палемден. Возымаште ваш келшыдыме принципыш да прин­ципдымылыкыш эҥертымаш йылмыланна да калыкланна кугу эҥгекым конда. Марий йылмын принципшым шотыш налде, руш йылмым кучылтмаш, эсогыл грамматика форма-влакым пуртымаш марий йылмынам пеш писын пытара манын палемда да ешара: пашаже орфографийыште гына огыл. Йылмына дене мо ышталтеш? Алди-булди койышна йылмынам кушко шукта? Молан марий йылмын законжылан, кöргö куатшылан эҥертыме олмеш, йот йылмын законжым пуртен, лунчыртен шалаташ шкеак негызым пыштена? Молан улшо марий мут олмеш руш мутым, улшо марий грамматика олмеш руш формым кучылтыт? Молан йылмым пойдарыме пашалан эрыкым огына пу? Кеч-могай пашаште йоҥылыш да экшык лийын кертыт. Докладшым тыге иктешлен: чӱчкыдын ойлат, пуйто йылмым утыждене марлаҥдыме дене калык тудым умылаш огеш тӱҥал. Калыкше меак улынас. Кö ынеж умыло гын, тудо садак умылаш огеш тӱҥал.

Таче – грамотан айдеме, эрла — ораде?

Прессыште марий йылмым кучылтмо проблема дене тиде аланыште ыштыше-влак чӱчкыдын тӱкнат, да тиде йодыш нунылан утларак палыме да чоным корштарыше. «Марий Эл» газетын тӱҥ редакторжо Александр Абдулов шке докладше гоч тидым раш ончыктыш:

«Кеч-могай у пашам еҥ-влак йӱштын, ӱшан деч посна вашлийыт. Тыгай годым у корным такыртыше-влаклан поснак чытыше, эпле лийман, калыклан уэш-пачаш умылтараш тыршыман. Тидым поснак культура аланыште тыршыше-влаклан ушыш пыштыман. А йылме – тиде марий культурынан чонжо, шӱмжö. Мо шарналтеш, Марий Элыштына ынде коло ий наре йылме реформым эртарат. Шанчызе-влак словарь-влакым савыктат, у правил-шамычым шонен луктыт, ӱчашат, каҥашат… Кызыт газет пашаеҥ-влак кок орфографий почеш пашам ыштат (1972 да 1992 ийлаште лекше-влак), ынде кугыжаныш комиссий кумшо орфографийым ямдыла. Пытартыш орфографий проект шотышто пӱсö ӱчашымаш ынде ала-мыняр ий шуйна. «Марий Эл» газет тудын шотышто кугу дискуссийы­мат эртарен колтен ыле. Тунамсе мутланымашым иктешлаш гын, иктым пеҥгыдын каласаш лиеш: мутланымашке ушнышо 98 процент лудшына у орфографий проектым йöрдымö манын палемдыш. Тидым умылашат лиеш, вет йылмым пужен ышташ — тиде вургемым тумыштымо гай огыл. Марий калык кызытсе саманысе йылмыжлан тунемын, а тудым сомсора вашталтылаш тӱҥалаш, искусственно шонен лукмо мут-влаклан виеш туныкташ – чыла тиде калыкым шке йылме деч йӱкшыктара веле. Налза школым. Тушто марий класс-влак петыралтыт, икшывына-влаклан шочмо йылмыжым вара кушто да кö туныктышаш? Нуно могай марий йылмым тунемшаш улыт? Шочмо йылмынам тыге пужгалаш тӱҥалына гын, илен-толын, ача ден аван кутырымо йылмым икшыве-влак умылымым чарнат. Мемнан ик йылмына уло: тудын дене Шкетан, Чавайн, Орай, Колумб, шуко молат сылне деч сылне произведенийым возеныт, калык нуным йöратен лудеш.

А вет шочмо йылмым пагалымаш да палымаш лач тушеч тӱҥалеш. Адакше тачысе курымым шотыш налман. Вет кызыт марий йылмым арален кодаш тунар шуко огыл, а тудым нимо укелан пужгалаш да значенийжым молемдаш утларак ышталтеш. Тидым вес калык-влакын йылмыштым пужен ыштылаш тöчымышт раш ончыкта. Мутлан, руш йылме реформым ынде мемнан семынак ала-мыняр ий эртараш тöчат да нигузе огыт керт. Германийыште да Францийыште йылме реформым тӱҥалыныт, но кызыт тудым чарен шогалтеныт. Тусо шанчызе-влакын шонымышт почеш, йылмым пужен ыштымаш обществын негызшымак шалата, калыкын кöргö вийжым лунчырта. Но ме ала-молан тыгайжым ужаш огына шоно.

Чынжымак, таче тый шотан, грамотым палыше еҥ семын малаш возат, а эрлашыжым шотдымо, марий йылмым палыдыме ораде семын помыжалтат, молан манаш гын ынде тыланет пашам у орфографий почеш ышташ перна. Тыге кугыжаныш пунчал кӱштен…

Нимогай у пашам, у шонымашым илышыш пунчал дене шыҥдараш огеш лий. У шонымашан могырыш калык шке кумылын савырнышаш. Сандене марий йылмынам мыланна перегыман, аралыман, изи падыраш семын куштыман, вияҥдыман… Ик финн манмыла, постепенно, постепенно — эркын-эркын…»

Форумыш толшо туныктышо-влак марий йылме йодышым кокымшо кечын семинар-практикумышто умбакыже каҥашеныт, паша опытышт дене палдареныт.

Светлана Пехметова

Фотосӱретыште: форумыш толшо-влак
Д.Речкинын фотожо

*ТУЙ (Тӱшкаувер йӧнык-влак) — СМИ (средства массовой информации), виктер — правительство, туныктеж — образований, конструктивле — конструктивный, Чаптанык — Почетный грамота

5 комментариев

Filed under Артикль-влак

5 responses to “Йылме улмо ӱмбач йылме деч посна илаш

  1. Лудшо

    Иван Григорьевичын да Эрикын кутырмышт дене тӱрысынек келшем. А вот Абдуловын ойлымыжо сайын гына ончыкта молан тудо да вес тошто косан еҥже-влак у мут да марий йылмылан лишыррак чынвозыш (орфографий) ваштареш улыт. Нуно шкеныштым эн ушанлан шотлат да ик гана тунем лектын уло ӱмырыштлан грамотан лийнешт… Конешне йылмым вашталтыме паша кӧргӧ вийым, эре вуйым шонкалаш таратымым йодеш, у мут-влакым вет тунемаш кӱлеш, чын кузе марла каласаш манын шонаш кӱлеш. А тыге Абдуловын вуйлатыме газетыштыже пеле рушла, пеле марла возкалымаш його, шкенжым кӱкшеш шындыше марийлан пеш келша. Тачысе тӱняште айдеме кажне кечын тунемшаш, илыш пеш писын вашталтеш, тӱрлӧ у технике, явлений кажне кечын манме гае лектынак шогат. Садлан йылмат пеш писын вашталтшаш, у мут-влакым эре йот йылме гыч гына пурташ ок лий. Мыят, Абдулов семынак, у мут-влак да у чынвозыш деке «калык шке кумылын савырнышаш» ман шонем. Садлан пуыза калыклан йӧным: ида мешае у мут-влакым мутерлаш пурташ, газетлаште кучылташ, у чынвозышым савыктен шараш. Кызыт гын чыла улан, ик-кок ӱскырт марийлан кӧра, чаракым ыштат…

  2. vasilek

    А кО вара мешаяже? Кызытше кодын огытыл.
    Лучко ий ончыч марий йылме шанчызе-влак шке коклаштыт икте-весыштым пий гай пурыт ыле, таче ынде нигОлан пурашыжат.

  3. Петан

    Кок йогынжат икте весылан ваштареш ок його. Ивановат чыным ойла, Абдуловат ок шойешт. Кугу сӱяныште кок вере кок куштымашат лийын кертеш, кӧлан могай сем келша, тудо ден кушта. У мут-влакым пурташ иктат чарен ок керт, редактор веле. Сандене «модернист» артикль-влакат «Марий Элыште» лийшаш, таче тудым эҥеремше налаш тӱҥалын. Подписчикым концерт ден веле от ешаре. Саликович, кужеш ит мале — орадыланын помыжалтат!

  4. Петан

    Йылме улмо ӱмбач — йылме деч посна, ораде гына ила. А мланде улмо ӱмбач — кӱчызӧ гай коштына? А уш улмо ӱмбач — ушнен она керт? А ар улмо ӱмбач — калыкым индырена? И т.м. …

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s