Калык семӱзгарым ямдылыше мастарым шöртньö пырче семын аклыман

rybakov_s_molodymi_iziЖап эрта да эрта, илышын йогынышкыжо, йӱлашкыже тудо шке вашталтышыжым пурта. Илыш вияҥме дене палдырныше саманын сайжат, тöрсыржат улыт. «Цивилизаций» манмет тошто, ожсо тӱвыра поянлыкын ойыртемжым ӱштеш, шапалгыкта. Садлан калык культур поянлык йодыш эреак пӱсын шога. Эртен кодшо илышын сайжым шарнен, тӱвыражым арален кодышо калыкын гына ончыкылыкшо сай лиеш, маныт.

Марий калыкын акретле шӱлышыжым аралыше поянлык семын аклаш лиеш калык семӱзгар-влакымат. Шӱвыр, кӱсле, шиялтыш дене сем культурынам пойдарена. Тыгай семӱзгарым ямдылыше мастар-шамычше кеч-могай саманыштат шуко лийыныт манын она керт, очыни. Возыма гыч палена Кужеҥер вел гыч шӱвырым ямдылыше уста мастар Регеж Йогор нерген. Тудо шкеж нерген поро шарнымашым коден: шӱвыржö дене тачат шоктат.

Ямдыленыт шӱвырым шке жапыштыже Филипп ден Игнатий Шабердинмыт. Шӱвырым, тӱмырым ыштеныт кидмастар-влак Пётр Эчейкин, Шаблат Миклай. Но нине уста еҥ-влак кокла гыч иктыжат мемнан коклаште ынде уке.

Тӱня мучко 600 тӱжем утла марий еҥ ила. Марий республикыште веле огыл, Урал, Пошкырт, Виче, Угарман кундемлаште. Йот эллаштат марий-шамыч вашлиялтыт. Но 600 тӱжем утла марий еҥ коклаште кок еҥым гына палем, кöмыт таче кечын моткоч кугезе калык семӱзгарым — шӱвырым — ямдылен моштат. Иктыже — Александр Петрович Рыбаков, 80 ияш шоҥгыеҥ, весыже — М.Шкетан лӱмеш калыкле* театрын самырык артистше Сергей Данилов. Калык культурым арален кодымаште надырыштым шотыш налын, когыньышт денат вашлийынак кутырышым.

А.П.Рыбаковым мый 20 ий наре палем. Тудо Российын сулло артистше Г.М.Пушкин дене пеш пеҥгыде кылым куча ыле. Георгий Максимовичын полшымыж денак мый Александр Петрович дене палыме лийынам. Тунам эше студент жапыште Марий университет пеленсе «Рия-рия» фольклор ансамбльыш коштмемлан кöра калык творчествылан, фольклорлан чот шӱмаҥынам.

Тунамак, шӱвырымат шокташ тунемаш шонен, миенам лӱмлö шӱвырзö да артист Георгий Максимович деке мöҥгыжö. Тиде 1989 ийыште лийын. Ик гана, кок гана мием мöҥгыжö — Георгий Максимович порын вашлиеш, шӱвыржö дене сем-влакым сылнын-сылнын оҥара. Мастар еҥ — мастарак. «Туныктыза шокташ мыйым», — манам. Тудо шӱвыр нерген каласкала. Кузе шӱвырым ыштыман — радамла. Омыжым поген конденат, чырлыкым ямдылкала. Кумшо кечын тольым. Семым шоктышыжла, шӱвыр йытырыште кид модмыжым пеш тӱткын ончем, шарнен кодашак тыршем. Тыге шӱвыржым шуялтышат, кидышкем нальым да кузе шарныме почешак оҥарен колтышым. Сем йоҥгалт кайыш. Куанлан мучаш лийын огыл, очыни. Георгий Максимович йывыртымыж дене кок арнялан мылам чапле шӱвыржым пуэн колтыш.

Кок арня Пошкырт кундемыште марий яллаште гастрольыш артист, писатель-шамыч дене пырля лекмеке, шӱвырым шоктен коштынам. Тиде историй эреак ушыштем. Лач тунамак Г.М.Пушкин мылам А.П.Рыбаков деке миен толаш темлен. «Шӱвырым шке ямдыла» манын. Александр Петровичлан шӱвырым ыштыктымем шуын. Тудо мыйым Йошкар-Оласе шыл комбинатыш колтыш. Тунам ушкалын шӱвыроҥжым яра пуат ыле. Кунар шонет — тунар кондо. Эн сайжым ойырен нал! Шӱвыр мастарлан шӱвыроҥ-шамычым конденам. Но вара «Рия-рия» ансамбль гыч кайымемлан кöра ты пашам йöршеш кудалтышым. Ынде теве тынар ий эртымеке веле Александр Петрович деке мöҥгыжö угыч мийышым. Семмастар пеш шоҥгемын.

— Семӱзгарым ямдылаш мый эше Георгий Максимович Пушкин илыме годымак тӱҥалынам, — рашемда семмастар . — Тудын дене кодшо курымын 60-шо ийла мучаштыжак палыме лийынна. Икымше шӱвырым тудын каҥашыж денак ямдылен онченам. Тылеч вара шагал огыл шӱвырымат, шиялтышымат, тӱмырымат ыштенам, но ынде шоҥго улам.

Александр Петрович шочынжо Медведево районысо Лӱльпан ял гыч. Кидмастар семын самырыкше годымак ойыртемалтын. Ялыштыже ондак апшатлан ыштен. Вара Лӱльпанысе МТС-ым тунем лектын. А армий гыч служитлен толмекыже, 1952 ийыште ММЗ заводыш пашаш пурен. Тале мастар фрезеровщик лийын. «Чодыра сем» фольклор ансамбльыш ятыр ий коштын.

— Мылам семӱзгарым заводышто ышташ йöн ыле. Инструмент — кид йымалнак. Шӱвыр йытырымат латунь пластина гыч ыштенам. Тудым кӱртньö воштыр йыр пӱтыралат — вара тапталтет, паитлен шындет. Тыгай йытыр дене шӱвырат куштылгырак лиеш. А шӱвыр пуым мый эре лӱмегож гыч ыштенам. Тудо пеҥгыде. Тыгак шӱвырлан ушкал шӱвыроҥым, тӱкым кучылтынам.

Кугу шӱвыржат, изиракшат мыйын улыт. Шернур вел шӱвыр кугурак да тура корпусан, Морко вел шӱвырын пужо изирак да кадыррак.

А тӱмырым кöргашан кож гыч ышташ утларак сай. Кö писте гыч ышта — йӱкшö йоҥгыдак огыл. Кож эн чапле. Конешне, кöргашан кожым муаш йöсö. Садлан келшыше ӱзгар дене шканат кöргынчаш логалеш. Пу тыртышешак изи рожым шӱтет. Вара ты корпусыш презе коваштым шупшат.

А теве Морко вел Эҥерсола гыч Петр Эчейкин, фанерым шокшо вӱдеш тӱҥден, тӱмыр корпусым ышта ыле. Тыгай тӱмырат сай йӱкан огыл шол. Ожсек кöргашан пушеҥге гыч тӱмырым ыштеныт.

Мастар кидышкыже шӱвыржым нале. Чӱчкалтенрак, семым йоҥгалтарен колтыш. Тиде шӱвырым тудо шке ыштен. Но, палем, мастар денак Г.М.Пушкинын шӱвыржат аралалтеш. Колынам ыле, тиде шӱвыржö — чапланыше Регеж Йогорынак.

Александр Петрович шӱвыржым пыштыш. Вес пöлем гыч тӱмырым нумал тольо. Пералтен колтыш. Чынжымак, сылне йӱкан.

А шиялтышыже тиде кидмастарын мыняр гын?! Пешак шуко.

— Тӱрлö материал гыч ыштенам, — мутшым эплын радамла шоҥгыеҥ. —  Шӱвыр ышташ кум-ныл тылзе кая гын, шиялтышым кум-ныл кечыште ыштен шукташ лиеш.

Александр Петровичын «Чодыра сем» ансамбльыште шӱвырым, шиялтышым шоктымыжым, тӱмырым пералтымыжым шукынжо ужыныт. Но кугу ийготлан кöра шагалрак да шагалрак сценыште коеш.

Тиде мастарын тунемшыжат уло. Сергей Данилов, М.Шкетан лӱмеш театрын артистше, эн ончыч тудын дечак ты пашалан тунемын, манаш лиеш. Тыгак лӱмлö шӱвырзö И.Шабердинын шӱвырым ямдылыме нерген возен кодымо материалжылан эҥертен.

Сергей але икмыняр ий гыч веле ты пашам ворандара. Икмыняр шӱвырым веле ыштен. Но шотлан толеш.

М.Щепкин лӱмеш кӱшыл театр училищым тунем лекше артист эн ондакше сем­­ӱзгарым шокташ шӱмаҥын.

— Шӱвырым, шиялтышым шокташ мемнам театрыште Марий Элын сулло артистше Александр Васильевич Малинин туныктен. Театр пелен шкешотан студийже ыле. Мый, тыгак Евгений Сергеев, Андрей Васильев тудын деке шокташ тунемаш коштынна. А вара Марий Элын калык артистше Василий Домрачевын полшымыж дене 2006 ийыште Словакийыште Мала Лехатыште ХIХ тӱнямбал шӱвыр фестивальыште лияш пиал логале. Тушко шкемын ямдылыме икымше шӱвырем денак миенам. Мала Лехатыште пöлеклен кодышым.

Могай гына шӱвыр уке улмаш тӱнямбалне — öрат. Словак-шамыч шӱвырым каза коваште гыч ыштат. Öрыктарен итальян шӱвыр. Шорык коваште гыч ыштыме. Чех-шамыч современный шӱвырым ыштеныт: пуэн шогаш огеш кӱл, шӱвыроҥ олмеш мехам келыштарен, коҥылайымак чыкен шындат. Темдат — шоктат да шкеак мурат. Нуно настройкымат ыштен кертыт, оркестр семын шӱвыр почеш шокташ йöнышт уло. Шӱвыр йӱкыштым кӱжгемдашат, вичкыжемдашат лиеш. А мемнан шӱвырым акрет жапысе гайымак арален кодымо, манаш лиеш. Эн ожныжо такше шӱвыр йытырым турня йол гыч ыштеныт. Кызыт тудын олмеш кӱртньö пучым кучылтыт. Александр Петрович Рыбаков латунь калай гыч ышта. Тыгай шӱвыр, чынжымак, куштылгырак. Шӱвырын корпусшымат мый олмапу гыч ыштем. Мо уло — семӱзгарым ямдылыме годым кучылташ тыршем.

Калык семӱзгарым ышташ пеш сай семколмаш* кӱлеш, тыгак шочынак кидмастар лийман. Сергей эше изиж годымак шочмо Морко районысо Кораксола ялыштыже сурт озанлыкыште кучылташ арвер-влакым ямдылкален.

— Таче кечын пачерыштынат могай мебель уло — чыла шкеак ыштенам, — мане тудо.

А семколмашым тудлан Юмак пуэн.

Республикыштына калык творчество шуко шотышто вияҥын толеш такше. Тӱрлызö кидмастар-шамычат шукемыт. Вӱдуам тодын, арверым ямдылыше мастар-влакат ешаралтыт. Нуным туныкташ эсогыл Республикысе калык усталык да тӱвыра-каныш* паша шотышто шанче-методике* рӱдер пелен посна студий уло.

А семӱзгарым ямдылыме шотышто молан тыгай студий уке? Тыгай йодышыжым эше икмыняр ий ончыч лӱмлö марий шымлызе, музыкшанчызе, сымыктыш-шанче доктор Олег Герасимов тарватен ыле.

Калык семӱзгарым ямдылыме паша эреак такше шке кӱшеш вияҥын. Мастар-шамыч шке гыч ты пашалан тунемыныт. Но таче кечын тыге гына серлагаш неле, очыни.

Семӱзгарым арален кодымо да уэмдыме шотышто республикыште паша огеш ышталт манаш ок лий. Теве Республикысе тӱвыра да сымыктыш колледжыште студент-шамычым шӱвырым, шиялтышым, кӱслем шокташ туныктат. Шоктен моштышо-шамыч шагалын огытыл. Тиде сай.

Илыш вашталтме дене семӱзгарым уэмдыме, вашталтыме йодыш садак лектеш. Марий кӱслем уэмдыме шотышто шке жапыштыже П.Терентьев, П.Тойдемар, В.Тузиченко да молат тыршеныт. Шоктымо йöн кумдаҥын. Кӱслен кылжым 38 йотке ешареныт. Семӱзгарын корпусшат вашталтын. Сай паша шукталтын.

Шӱвыр шотыштат коклан тыгай йодыш лектеда. Марий-шамыч деч молыжо уэмден, вашталтен шуктеныт. Но, манмыла, «ик тоя кок мучашан».

— Калык семӱзгарым арален кодымо шотышто паша финн-угор тӱня кумдыкыштак шукталтеш, — ойла сымыктыш-шанче доктор О.М.Герасимов. — Теве Петрозаводскысо консерваторий пелен лӱмын калык семӱзгарым ямдылаш туныктышо студий уло. Сем туныктежан* виян специалист-шамыч пашам ыштат. Тушко марий-шамычымат туныкташ колташ пешак келшен толеш. Но тунеммылан оксам тӱлыман. Марий Элын Тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министерствыже тыгай окса полышым ойыра гын, пайдаже кугу лиеш ыле.

Теве ме кызыт шӱвырым уэмден ончышна. Тудым Петрозаводскысо консерваторийыштак семӱзгар мастар-шамыч ыштеныт. Тӱжвач ончымаште нимо вашталтмыла ок чуч. Но йӱкшö шӱвырын весе. Вет чырлыкшымат тушко гобой семӱзгарыным шындыме. Очыни, шӱвырнам ме уэмдаш, вашталташ вашкышаш огынал. Петрозаводскыштак марий шиялтышым ыштыктенна. Тудыжо моткоч сай лектын.

Марий калык семӱзгарым шымлыме шотышто паша, чынжымак, шагал огыл ышталтеш. Кум ий ончыч ме композитор Сергей Маков дене пырля Кужеҥер районысо Лопсола ялыш мийышна. Тушто арама шӱшпыкым ыштен моштышо мастар еҥым вашлийна. Тиде мастарын, Афанасий Полянинын, ыштыме арама шӱшпыкшак теве мый денем аралалтеш.

Курык марий районышто кӱслем ямдылыше кидмастар Роберт Кашутин ыле. Шагал огыл чапле кӱслем ыштен. Илымыж годымак пеш йодна самырык-шамычым туныктен кодаш. Но тудо кöнен огыл. Чапланыше скрипка мастар Страдивари семынак тудат чыла секретшым пеленже вес тӱняшке наҥгайыш. Таче кечын кӱслем ыштыше мастарна иктат уке.

Шке жапыштыже Йошкар-Ола пазарыште калык семӱзгарым, шун шӱшпыкым, пеш шуко ужалат ыле. Мыят наледенам. Марий семым шокташ моткоч келшен толын.

Лӱмлö марий мер пашаеҥ Валерий Мочаевын ачаже шун шӱшпыкым ышташ мастар улмаш манын палемдат. Ынде тыгай семӱзгаржымат ыштышына уке, витне.

Таче кечын ме пазар саманыште илена. Ужалымаш-налмаш — тӱҥ верыште, манына. Мыйын шонымаште, калык семӱзгарым ямдылаш тунемаш гын, пайдаже лийшашак. Шӱвырым, шиялтышым, кӱслем, моло сем­ӱзгарым налаш шонышо-шамыч ятырын улыт. Йот элла гычат уна-влак шукын толедат. Ожнысо марий йӱла, калыкын сем погыжо нуным поснак чот кумылаҥда, вет тыгайже моло вере нигуштат уке. Тиде поянлыкнам ме йомдарышаш онал.

Юрий ГРИГОРЬЕВ
Снимкыште: калык семӱзгарым ямдылыше мастар А.П.Рыбаков шкенжын тӱмыржö дене самырык-влак коклаште.

Налмывер: «Марий Эл» жаплышташ

*калыкле — национальный, семколмаш — музыкальный слух, тӱвыра-каныш — культурно-досуговый, шанче-методике — научно-методический, музыкшанчызе — музыковед, сымыктыш — искусство, сымыктыш-шанче — искуствоведение, туныктеж — образование

5 комментариев

Filed under Артикль-влак

5 responses to “Калык семӱзгарым ямдылыше мастарым шöртньö пырче семын аклыман

  1. Мда

    Возышо пеш актуальне йодышым нӧлталеш: марий семӱзгар ыштыше-влакым Марий Элыште нигӧ ок ямдыле. Конешне семӱзгар-влакым виҥдыман, но тошто сынанжымат арален кодыман да ыштыман, ожно вет марий кӱсле тыгай лийын огыл, молан тошто сынан кӱслемат пӧртылтыман огыл? Кӱсле мастар Роберт Кашутин такшым шкеже Алексей Алексеевын «Муро айо» чынилыш (документальный) киноштыжо лач вуйым шиеш: нигӧ мылам тунемшым ок пу, тунктен кодаш ыле кеч ик-кок еҥым кӱслем ышташ ман ойла. Садланак огыл мо тиде кином Марий ТВ дене ончыкташ чарыме?

  2. ЧЫНмари

    Да тиде Васютин настоящий вредитель пытарыш незвисимый марий мер толкыным да тыгак нимом ок ыште даже шке горномарийский культуражым арален кодаш!!!!!

  3. Кюсер

    Вес калыкын семузгарже марий семым вашталта.

  4. Вачис

    чыве кайык огыл, васютин марий огыл.

  5. Semik

    Кызыт кушто чын марий семӱзгарвлакым наледаш лиеш?

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s