Галина Шкалина «Ош Юмын калыкше»

Пургыж тылзын 3-шо кечынже Морко кундемын шочшыжо, Марий кугыжаныш университетын Калыкле тӱвыра да тӱвыра кокласе кыл институтшын тӱвыра да сымыктыш кафедржын профессоржо, Россий Федерацийын кӱшыл профессионал туныктышын чапан пашаеҥже, культурологий доктор, «Саскавий» марий ӱдырамаш ушемым вуйлатышын алмаштышыже Галина Шкалиналан 65 ий темын, воза «Марий Эл» газет да лӱмгечызын эссежым темла.

Ош Юмын калыкше

«Эртыше жап мемнан тачысе илышнам рашемда», ойленыт пеш шукерте ожно мудреч-влак. Марий кугезына-влак тыге каласен коденыт: «Ожнысо жапым таче налына уш куатлан». Шергалына калыкнан икмыняр эртык лончыжым, кугезе коча-кована-влакын шонкалымыштым.

Эше шукертак огыл мландымбалне тӱрлӧ калык-влакым шымлыше наукышто тыгай ойлуктыш озаланен: акрет саманыште илыше айдемын уш-акыл вийже кызытсе жап дене таҥастарымаште ӱлнырак лийын. Тунам тудо пуйто логике манмын темлымыж почеш шонкален моштен огыл, тудын кӧргӧ шонымашыже, шкенжым шке шижмашыже изи йочан гай волгыдо да куанле лийыныт. Тиде теорий дене келшаш гын, тыге лектеш: акрет жапыште илыше айдеме ошо ден шемым, тамле ден кочым, кӱшыл ден ӱлыл кокласе ойыртемлам шижын моштен, но тыгодым тудо ушыштыжо нимогай вашшогымашым, вашпижмашым кучен огыл, кӧргӧ чон туржмашым шинчен огыл, раш койдымо ойыртемым ужын моштен огыл. Но жап эртыме семын айдемын уш-акылже утыр пӱсемын, тӱням, пӱртӱсым, вес айдемым умылымашыже келгемын, шонкалымаштыже тӱрлӧ вашшогышо умылтыш-влак вожым колтеныт. Тугеже айдемын шижмашыже веле огыл, умылымашыже кугемеш.

Наукышто айдемын тошто илышыжым тыге ончыктымаш кужу жап эволюций нерген туныктымаш маналтын да тӱҥ верым налын шоген. Тудым негызлыше умылтышлан цивилизаций, формаций, прогресс мут-влак шотлалтыныт. Тыгеракын, мландымбалнысе калык-влакын илыш-йӱлаштым, тӱвыраштым, шокте гоч колтымо семын шымлен, кажныжым шонен лукмо тошкалтышыш шындылыныт. Кӧжӧ кӱшкырак логалын, кӧжӧ гын ӱлыкырак. Марий калыкынат ты тошкалтышыште шке посна верже уло.

XX-XXI курымла ушнымо пагытыште наукыш айдемын шочмыжо да вияҥ толмыж нерген йодышым рашемдыше шуко оҥай шонкалымаш-влак шыҥдаралтыт. Тунам утларакшым шанчызе-влак Касвел Европышто илыше-влак ӱмбак огыл, а ончыч шымлалтдыме тораште верланыше Океанийын, Австралийын, Индийын, Китайын, Японийын, Африкын, Америкын калыкышт ӱмбак тӱткышым кусареныт. Нуныжым вес семынже тӱп (коренной) калык але абориген-влак маныт. Чыла тидыже шанчызе-влакым тӱрлӧ калыкын тоштойышт (миф) ден тынышт (религий) ӱмбакат утларак кугу тӱткыш дене ончалаш тарватен. Молан манаш гын лач нине лончылаште моткоч шуко йодышлан вашмутым муаш лиеш.

Меат марий калыкын эртыкшым тӱжвачын гына огыл, а, таҥастарен ойлаш гын, кошкен пытыше мландыш лыжга йӱрын эркын шыҥен пурымыж семын, курымла кӧргыш вашкыде пурена да тушечын тачысе саманым ончалына. Тунамже ме тыгай рашемдалтше сӱретым ужына: тошто саманын кӱкшытшӧ, келгытше, тӱвыргӧ улмыжо нимынярат айдемын начар уш-акылже нерген огыт ойло. Мӧҥгешла, мландымбалын сылне деч сылне аланыштыже илыше кугезына-влак илыш-йӱлашт, йырваш улшо пӱртӱс, айдеме ден айдеме кокласе вашкыл, жапын йогынжо нерген моткоч мунлын шонкаленыт.

Коча-кована-влак, очыни, мемнан семынак куаненыт, йӧратеныт, кочо шинчавӱд дене шортыныт, йӧсланеныт. Илышын негызше, йыжыҥлаже, айдемын рыскалже, вий-куатше, осалым чактарен моштымыж нерген нимучашдыме келге шонымаш-влак калыкнан муро ден йомаклаштыже, тоштойлаштыже, кумалтышмутыштыжо тачат палынак шижалтыт. Нуныжо мыланна, илышыште вашлиялтше тӱрлӧ тӧрсыр ден чарак деч ойырлен, эрыкан кайык семын кавашке кӱзымыла, шкенам шке аклен ончалаш полшат. Теве ончалза: «Айдеме мыняре куштылгым кычалеш, тунаре илышыжлан кӱчыкым муэш, сулыкыш пура. Сулыкыш пурымо ӱмбач мландымбалне илыш пужла, юмын умыр (благость) еҥ деч торла, осал койыш вожаҥеш. Еҥым пызырымаш сулыкан паша, вурседыл илымаш сулыкан койыш. Поро ой поро дене пӧртылеш, изи кӱ кугурак кӱ лийын пӧртылеш».

Мемнан кугезына-влак Библийым возышо пророк семынак лийыныт, кеч нуно арий, христиан, мусульман мудречла шнуй книга-влакым возен огытыл. Нунын дечын мыланна суапле миф логалын айдемылан кумда корным ончыктышо тоштой, кеч-кӧланат изи ийготан тудо але кугу илымашым да колымашым умылаш лийше да тыгодымак шинчалан койдымо илыш тӧртыкым (законым) ӱмырешлан шарныктарыше сугынь.

Марийын кӧргӧ чон пӱртӱсшӧ вераҥдыше вер-шӧр, пукшышо-йӱктышӧ мланде да вӱд дене ойыраш лийдымын кылдалтын:

«Пушеҥгым арам кӱрышташ-тодышташ каласыме огыл. Ме, чимарий-влак, пушеҥгым чонанлан шотлена. Тудым логалаш ок лий, сусыр пушеҥге айдеме гаяк шортеш, кошка. Чылажымат шот дене ыште. Шуко огыл, шагал огыл, илышлан ситышым веле нал».

Марий илыш радамыште пӱртӱс нерген умылымаш Юмо дечат виянрак (Юмо деч ю патыр). Тиде йодыш тошто марий мурышто тыгерак сынлалтын: «Пич чодыра мыйын ачам, ужар олык мыйын авам, канде кава, волгыдо эр ӱжара мыйын йӧратыме йолташем-влак».

Пӱртӱс ача семын саклыше, пукшышо-йӱктышӧ, илашлан йӧным ыштен шогышо улеш. Тыгай тӱняште айдемылан ушан, чолга, чулым лийман. Теве посна-посна марий тукымла шке илемыштым пӱртӱсын чыла лончыж дене келыштарен тӱзатат: чодыраште ик семын, курыкан верыште вес семын, вӱд воктене кумшо йӧн дене. Тыге пӱртӱс деч эҥгек, нелылык кораҥдалтыт. Кугезына-влак лудын-возен моштен огытыл гынат, чодырасе емыж, поҥго, ир мӱкш, янлык, кайыквусо нерген биолог да зоолог семынак паленыт, эҥер гоч кӱварым инженер семын чоҥен моштеныт.

Илыше пӱртӱс нерген чын умылымаш марий ментальностьын томжо. Кугезе марий тыгай ыҥгайлык деке уш дене шонкален моштымыжлан кӧра огыл, а эреак пӱртӱс дене кылдалтше чийӱлам шуктен шогымыжлан кӧра толын. Кугезынан лач тыге, ямле пӱртӱсым шижын, илен моштымыжо эн кӱкшӧ шинчымаш деке конден. Вараракшым тыгай шнуй шинчымаш посна нерге-влакым шочыктен теологийым, философийым, наукым, сылнымутым, музыкым. Таче мартеат аралалт кодшо марий йӱла радам, пайрем-влак, айдемын койыш-шоктышыжо, чонпоянлыкше йырваш пӱртӱсыштӧ улшо кӧргӧ тӧртыкым аралат, мландымбалне асу илышым чонат.

Кугезынан чан гай йоҥгышо сугыньжым тачысе талешке-влак йӱкандат, эртыкысе волгыдым у жапыш кусарат. Тыге тошто жап мемнан тачысе кечынам рашемда. Мыланна шергын шога Ош Юмын шулдыржо йымалне поро кумыл дене мӱкш еш гай илымаш.

Галина Шкалина

Налмывер: «Марий Эл» газет, 2022 ий 4 февраль

Фото: mari-arslan.ru

Оставьте комментарий

Filed under Артикль-влак

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s