Марий калык «шоҥго» улеш

Садлан тудлан нимо у ок кӱл

Иван Иванов

Иван Иванов

Кызыт Марий биографий энциклопедийын кокымшо изданийжым ямдылем. Шинчаш логалше йоҥылыш-влакым тӧрлем, ала-могай статьяжым вес шинча дене ончен уэмдем, ятыр у геройым пуртем. Тыгайже тӱжем утла погына. Чылаже 5000 утла еҥым авалтенам. Йоҥылыш деч утлаш манын, чыла статьям эксперт-влаклан ончыктем – Ксенофонт Никанорович Сануковлан, Гельсий Зайниевич Зайниевлан да Андрей Юрьевич Колесниковлан.

Тиде статьям возаш Г.Зайниевын Иван Григорьевич Иванов нерген кочо шомакше таратыш. Ончалза, мо возалтеш энциклопедийыште:

Иван Григорьевич ИВАНОВ (15.05.1935, д. Чодраял Куженерского р-на – 11.02.2012, Й-Ола), учёный-языковед. Из семьи колхозного бухгалтера; образование: Новоторъяльское педучилище, 1953, МГПИ, 1960, аспирантура Тартуского ун-та, 1964. Школьный учитель, научный сотрудник и зав. сектором МарНИИЯЛИ; с 1975 г. в МарГУ: зав кафедрой мар. филологии, 1975-1992, одновременно в 1977-1988г.г. декан историко-филологического ф-та, профессор кафедры финно-угорских языков, в 2000-2006 г.г. — зав. кафедрой мар. языка. В 1994-2000 г.г. — зав. кафедрой филологии Мар. ин-та образования. Св. 300 трудов по истории лит. языка, диалектологии, лексикологии и др. вопросам мар. языка. Один из активных участников создания общенационального литературного языка, принял на себя критику апологетов сложившейся орфографии. Доктор филологических наук, 1975. В числе инициаторов возрождения движения “Марий ушем”, в 1993 г. его председатель. Книга воспоминаний «Пӱрымаш деч от керт утлен» («От судьбы не уйдёшь»), 2010. Действительный чл. Рос. академии гуманитарных наук, 1994. Медаль «За спасение утопающих», 1973. Заслуженный деятель науки МАССР, 1979. Заслуженный работник высшей школы РФ, 2002. Орден Эстонской Республики Крест Маарьямаа 4 класса, 2006. Гос. премия РМЭ, 2011, за книги «Словарь мар. языка» в 10 томах (1990-2005), «Марий орфографий мутер» (2011), «Марий электрон мутер» (2011). Живописный портрет от А.Муржина. Памятная доска в родной деревне, 2014. (Мочаев В.А.).

Ончычсо текстыш мый «принял на себя критику апологетов традиционной орфографии» ойым ешаренам. Тидыже, коеш, Зайниевлан келшен огыл, да тудо мылам тыгай умылтарымашым серен: «Профессор Иванов шотышто: мыят ик тыгай апологет улам. Йылмым карген кодыш. Кызыт мый 50 ий наре стажан журналист, орфографий мутерым ончалде, ик предложенийымат возен ом керт. Чыла вашталтен шынден. Тый марла от возо, сандене тидым от пале да Ивановым моктет. Мылам тудо – марий йылмым каргыше еҥ. А мемуарже мом шога? Чыла гаяк коллегыжым амыртен (шемемден) ончыктен».

Зайниев гае кӱкшӧ еҥ тыге шона гын, вашмутым пуыде огеш лий. Руш манмыла, дело принципа.

Ондак каласыман, кузе мый аклем Зайниевым? Таче кечылан тудо марий тӱняште эн шымлыше айдеме, журналист, краевед, критик. Могай гына темым огеш нал, чылажымат келгын лончылаш, шот, радам дене калыклан луктын пышташ тырша. Марлат, рушлат возен кертеш. Теве гына «Марий Эл» газетыште марий критике нерген «Моктеммуро дене гына ончыко от кай» чапле статьяжым куанен лудым гын, вес кечылаште «Марийская правда» газетыште руш писатель Саша Соколов нерген оҥай материалжым савыктымым ужым. Манаш веле, коло утла книгам возен да тӱняш луктын. Поэт лиям гын, Гельсий ден Гений шомаклам кылдем ыле!

Ынде Иванов нерген. Тудо профессор лӱмжым тӱрыс сулен. Марий филолог коклаште ончыл радамыште шога. Воктенже Иван Степанович Галкиным, Зиновий Васильевич Учаевым, Лидия Петровна Васиковам ужам.

Иванов йылмызе семын Валериан Михайлович Васильевын корныжым умбакыже шуен. Коктынат шочмо йылмым памаш семын акленыт да тушеч, йӱын-йӱын, шерыштым темен огытыл. Марий йылмыш шуко шомакше татар, чуваш да руш йылмыла гыч пуреныт. А Васильев ден Иванов да нунын семын шонышо-шамыч, шочмо йылмын вожшым кучылтын, у мут-влакым шочыктеныт. Тидыже чылаштлан огыл келша. Молан? «Шоҥго» калык улына. Моткоч «шоҥго».

Российыште мемнан деч саам гына ожнысырак, молышт самырыкрак улыт: мордваже, татарже, рушыжо… Чуваш-влакым ойлыманат огыл – изи деч изи шольо улыт. Марий калык тачысе йылмылан тунемын, нимогай улык, уэмдымаш огеш кӱл. Шоҥго еҥ тошто дене ила. Садлан, кунам новатор-шамыч лектыт, тидыже иктаж тӱшкалан огеш келше, кычалтылаш, чӱҥгаш, каргаш тӱналыт. Осал шомаклан корным нигӧ петырен огеш керт, садлан профессорын чонышкыжо шуко критике да вурсымо шомак логалыныт. Такше кажне революционерын пӱрымашыже тыгай.

У шомак-влакым шонен лукмыжлан тудлан поснак шуко колашыже пернен. Ик пашаче йылме мутержак мом шога! «Кагазвиктыш сомылым марла шуктышо-влаклан полшык» (2007 ий). Оҥай, кӱлешан книга! Самырык калыклан тыгай книга моткоч кӱлеш, «шоҥго» калыклан огеш кӱл.

Мо оҥайже, профессионал йылмызе-влак тиде сомылым шкешт деч шӱкалыт. Нуно диссертацийым аралат, кафедрыш кӱзен шогалыт да самырык тукымым туныктат. Шанче пашам возат гын, суффикс деч келгын (ончыко) огыт пуро.

Таче марте МАРИЙ ЭТИМОЛОГИЙ мутер уке. Мут, шомак-влак кушеч лектыныт, могай значениян улыт?! Шанчызе Фёдор Иванович Гордеев шке жапыштыже тиде кӱлешан пашам тӱҥалын ыле, мутерын икмыняр томжым лукто да чарныш. Тыгай кӱжгӧ пашам шкетын ышташ моткоч неле. А моло профессионал-влак шыпак илат. Кӧ, нимом ончыде, Ивановын пашажым умбакыже шуя гын, нуным сайынак чӱҥгат. А жап йодеш. Садлан йылме нерген шымлымашым любитель-влак шке семынышт шуктат: технике науко кандидат Вячеслав Григорьевич Громов, сӱретче Иван Михайлович Ямбердов, журналист да поэт Виталий Сергеевич Дмитриев, экономист Семён Сергеевич Новиков. Шкемымат тиде радамыш пуртымо шуэш. Таче Иванов ден Гордеев гай шанчыеҥ-влак моткоч кӱлыт.

Ик литератур йылмым чоҥымо нерген шоныманат огыл. Марий-влак нигунам ик ойыш огыт шу, «шоҥгылык» мешая. Да тидыжым ыштымат ок кӱл, шонем. Кузе курыкмарий ден олыкмарий йылме-влакым иктыш ушаш?! Тидлан калыкын шкешамжым вашталтыман. А эн тӱҥжӧ – калыкна шагалемын толеш, йоча-влак шагал шочыт. Йырым-йыр глобализаций – кереметизаций… Изи чотан да тошто калыклан моткоч неле.

Мемуар (марлаже шарнымаш) шотышто. Лудынам. Мый шонем, кажне марий шке илышыж нерген серышаш, уке гын, почешет «манеш-манеш» веле кодеш. Тидын шотышто палемдынем: эн чапле шарнымашым Пётр Афанасьевич Алмакаев коден. Шкеж нерген веле огыл возен, республикын илышыжым ончыктен, шуко вуйлатышылан акым пуэн. Кунам тылат да пашатлан акым йӱкын, калык ончылно пуат — тиде моткоч шерге.

Энциклопедийым ямдылыме годым Алмакаевын ятыр аклымашыжым кучылтынам. Тыгак В.М.Гороховын, К.Н.Сануковын, Г.И.Мининын, В.В.Шапкинын, Н.П.Москвичёвын, В.М.Газетовын, Л.А.Яковлевын, Г.З.Зайниевын, Е.Н.Мустаевын, Ф.И.Конакован, В.А.Наумовын возымышт ушеш кодыныт.

И.Г.Ивановат кӱжгӧ шарнымаш книгам коден. Нелыракын лудалтеш, шуко кырча-мырчам пуртымо, туге гынат книган пайдаже уло: ятыр оҥай факт, шарнымаш-шонымаш, шуко палыме лӱм да тулеч моло. Ала-можым огеш пурто гынат, лиеш ыле. Мый гын редактор олмышто тӱрлӧ кочо шомакшым, университетысе интриге-влакым удыркалемак ыле.

Тиде книга дене Иван Григорьевич шке чапшым нӧлтен огыл, а ятыр еҥын лӱмжым волтен. Чыным возен гынат, волтымак лектеш. Туге гынат ме, лудшо йолташ-влак, котлетым карме дечын ойырен моштышаш улына. Таче Иванов-шанчыеҥ — пеш кӱкшӧ верыште, а Иванов-айдемым ынде от тӧрлате.

Кӱлыт, кӱлытак Иванов гай шанчыеҥ-влак! Лекса!

Теве тыгай шонымаш-влак Зайниев йолташлан кӧра шочыч.

Валерий МОЧАЕВ,
журналист, краевед

Налмывер: «Марий Эл» жаплышташ

9 комментариев

Filed under Артикль-влак

9 responses to “Марий калык «шоҥго» улеш

  1. krot

    шым умло Мочаевым.

  2. Аноним

    Ушан улмыжым ончыктынеже мо,але весе. Мыят шым умыло.

  3. Самырык

    шоҥго тудым гына умлынеже — молан тудо илышыже мучко тунемын.

    • Йылмызе

      Но, илыш вет кечын вашталтеш, нимом ум тунемаш от тӱҥал гын, илыш деч вараш кодат.
      Кеч могай шкевуя илыше йылме кажне ийын шӱдӧ-тӱжем дене шке йылмышкыже у мут-влакым пурта. Лач ме, марий-влак, гына иктаж 100 мут шумлык ынде 15 утла ӱчашен киена.
      Тыгак совет жапыште марий йылмыжым шкевуя йылме семын ончен огытыл, руш йылмын ужашышкыже савыраш тӧченыт, марий-влакым писынрак рушыш савыраш манын. И.Иванов марий йылмым шкевуя посна йылме семын ужын. Нимучашдымын у мутым вашталтыде вес йылме гыч кӱсынлен кияш ок лий.
      Колыштса кузе ме марий-влак кутырена: пеле рушла, пеле марла. Вара, мутлан колыштса кузе татар-влак кутырат.
      Адак таче кечын орфографийым компьютер денат тергаш лиеш. Шындыза LibreOffice-ым да марий спеллерым да тушто текстдам возыза, спеллер йоҥылышдам шке «ужеш» да йошкарге дене «удралеш».

      • Den

        Мочаев тиде йодыш дене специалист огыл, тудо даже мари калыкшымат ок шиж. Тидлан вет талант кўлеш, тыглай огыл.

  4. Обычный читатель

    Мочаев шкенжым йылмым шымлыше радамыш пуртынеже. Садлан возен. Рядовой лудшо семын возем манеш гын, эше умылаш лиеш ыле. Кушко шӱшкылтат, Мочаев? Шанчызе да журналист-влаклан, нунын пашаштлан оценкым пуаш, анализироватлаш шкендын шинчымашет кӱлеш ыле. Ни наукым, ни филологийым палыме шинчымашетат, образованиетат уке, а критик семын шке ӱмбакет налнет шанче да журналист-влакын пашаштым лончылаш.
    Это твое личное мнение, вот и живи с ним, как и все сотни тысяч марийцев. А претендовать на исследователя, журналиста и исследователя — верх наглости!
    Шкеже вет марла кок мутышто кум йоҥылышым ыштен возет, калтак! Ончыкто журналист семын возымо пашат-влакым, МЫНЯР СТАТЬЯМ, КУНАМ, КУШКО ВОЗЕНАТ. А вара Зайниев ден Иванов гай еҥ-влакын коклашкышт шӱшкылт.

  5. Мыскынь-влаклан

    Да проблемыже Ивановышто огыл, а тендан Марий Эл марий-влакыште. Иванов шке мемуарыштыже мом шонен тудым да чыным возен. Но те, Марий Эл марий-влак, чыным пеш огыда йӧрате, те тунемында шкендан шоя, шонен лукмо, утыж дене мотораҥдыме тӱняште илаш… Тендам вет эре моктыман, кеч те шке йочада-уныкада денат марла огыда кутыро да марий калыкнам тидын дене пытареда. Те вет шке чылан Иванов гай чолга марийым пызыренда, пытаренда да тидымак ыштен шогеда… Мыскынь калык улыда, садлан Марий Элыштыжат марий калыкын мыскынь статус…

    • Аноним

      Рушла статья-влакым лудаш ок лий! Адак экшыкым шынден витне!

      • mariuver.info ок почылт гын, вик mariuver.com-ыш кайыза. Тудат ок почылт гын интернет-провайдерланда вуйым шийын возыза.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход / Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход / Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход / Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход / Изменить )

Connecting to %s