Анатолий Ивановын погынышто ыштыме докладше

Ыштышаш паша нерген

IX Марий калык погынлан доклад

Поро кече, поро марий калык!
Шергакан да шотеш пыштен сайлыме делегат ден пагалыме уна-влак!
Пагалыме Леонид Игоревич!

Таче ме, чумыр марий тӱня калык дене каҥашен, марий калыкнан 9-ше погынышкыжо чумыргенна.

Марий калыкнан рӱдӧ олашкыже, марий кундемысе лӱмлыеҥ-влак деч посна, тора корным ончыде, марий тӱня верч чон йӱлен, Урал, Чолман, Пошкырт, Виче, Угарман, Татарстан да моло кундемла гыч поро, вучымо уна-влак толыныт.

Тиде погын жапыште ме ончыкылык илышна да пӱрымашна нерген шӱм вургыж каҥашаш тӱҥалына. Вет таче тышке марий калыкнан ончыкылыкшо верч чон йӱлен тыршыше, эрласе кечым раш ужын, у пайдале ошкылым ыштен моштышо пӱтынь марий тӱням ончыко вӱден кертше пагалыме да лӱмлӧ еҥ-влак погыненыт.

Марий калыкна курымла вошт ятыр неле-йӧсым, шере-кочым чытен, шуко шӧрынан да корнывожан корно дене эртен гынат, садак шкенжым посна да тале калык семын арален коден кертын. Ме, кызытсе тукым, нунылан мланде марте вуйнам савена да кугезе йӱлам, йылмым, тӱвырам ончыкыжымат аралаш тыршен, вияҥ толмо корным кычалшаш улына. Тенийсе глобализаций пагытыште тидым ышташ куштылго огыл, но мемнан акрет кугезына-влакланат аралалт кодаш куштылго лийын огыл. Туге гынат нунын кӧргӧ чон куатышт, уш перкешт, вийышт ситен. Меат, нунын кугезе тукым-шочшышт, нунын деч мӧҥгеш лийшаш огынал. Тидланже таче ме шкенан ончыкылык корнынам рашемдышаш улына.

Марий калыкым кызыт мо тургыжландара?

Эн ончычак – тиде марий калыкын (этносын) чотшо изем толмаш. Россий Федерацийыште илыше марий-влак 2010-шо ийлан 1989 ий дене таҥастарымаште 14,3 процентлан шагалемыныт. Пытартыш кок перепись коклаште марийын чотшо 56 тӱжемлан иземын. Тидат кугу цифра. Калыкна кажне ийын 7 тӱжем еҥ дене пытен толын – тидыже кокла кугытан ик посёлкышто илыше калык чоло лиеш. Кузерак марий калыкым арален кодаш, тудын ончыкылыкшым волгалтараш, илыш условийжым саемдаш, самырык ӱдыр-рвезым марий калыкын чолга еҥже, кугезым пагалыше Айдеме семын ончен-кушташ? Тыгай да моло шуко йодыш-влак лектыт. Нунылан вашмутым кычалман да ончыко ошкылмо корнышто шуктышаш пашам палемдыман.

Кажне марий погынышто ме шуко кутырена. Арам огыл калыкыште ойлат: йылмын печыже уке, чыла ойлаш лиеш. Но илыш шкежак огеш воране. Мыйын шонымаште, тиде марий погыныш толшо кажне делегат, эскерыше да уна тышеч шке кундемышкыже ончыкылыкым ворандарыме шотышто ӱшан да раш программа дене пӧртылшаш.

Марий мер тӱняште пытартыш ныл ийыште Мер Каҥаш тӱҥ верыште лийын. Лариса Николаевна Яковлеван Кугыжаныш Думын депутат статусшо марий илыме моло субъект вуйлатыше-влак деке Мер Каҥашын председательже семын йодыш-влакым шындаш сайрак йӧным ыштен. Яковлева Л.Н. шкеже чыла нине регионлаште лийын, калык да вуйлатыше-влак дене вашлийын. Туге гынат Марий Погынлан ямдылалтме жапыште мер пашам вияҥдаш кӱлмӧ нерген ятыр ой-каҥаш пурен, критикат шагал огыл ыле. Южыжо Мер Каҥашым петырыме да ик «Марий ушемым» гына кодымо нергенат ойлен. Но тидым чын ошкыл семын аклаш ок лий. Кызыт марий шӱлышым илышыш шыҥдарымаште «Марий национальный конгресс», «Саскавий», «Эрвел марий», районласе землячество-влак тыршен пашам шуктат. Регионлаштат тӱрлӧ семын мер паша вияҥ толеш. Теве Татарстаныште Олег Александрович Третьяков ден Руслан Аркадьевич Бушков мер пашам вияҥдаш кугу надырам пыштеныт. Санкт-Петербург кундемыште илыше марий-влаклан у шӱлышым Евдокия Соловьеван вуйлатыме «МариЛен» областной марий национально-культурный автономий пуртен. Тыгак Санкт-Петербург оласе марий-влакын «Ош кече» национально-культурный автономийышт (вуйлатышыже Раисия Саметова), Санкт-Петербург оласе самырык марий-влакын «Илем» мер организацийышт марий шӱлышым арален кодымашке кугу надырым пыштен шогат. Марий Элыште самырык коклаште мер пашаш чолган журналист Алена Иванова ушнен. А «Саскавий» ӱдырамаш ушем чолга марий ӱдырамаш-влакым чапландараш, еш илышыште ӱдырамашын рольжым нӧлташ полшышо мероприятийым тылзе еда эртарен шогаш пижын. Валериан Михайлович Васильевлан да моло марий талешкылан чап кӱым, памятникым шогалтымаште да мемориальный оҥам почмаште, Чумбылат курыкышто ий еда марий кумылтышым эртарымаште мер еҥ-влакын надырышт моткоч кугу. Мер еҥ манын, мый тышке чыла регионласе активистым ушем. Пытартыш ныл ийыште ты пашажым, векат, нигунамсе деч ятыр шуктымо. Поснак Йыван Кырлалан памятникым шогалтыме куандара.

Тугеже ты пашам ончыкыжымат шуяш кӱлеш. Тек кажне мер ушемын икмыняр тӱҥ корныжо лиеш. Ваш-ваш келшен, полшен да, шумо лектышлан куанен, ончыко ончыман. Верласе Правительство да муниципальный кӱкшытысӧ кучем дене келшыман, чын корным, сай лектышым пырля кычалман. Тунам веле шонымашке да сеҥымашке шуаш лиеш.

Мер ушем шкенжын активше, ушемыш пурышо еҥ-влакын моштымашыштлан, организаторский чолгалыкыштлан ӱшанен, корным ойырышаш. Мутлан, Марий калык конгресс мемориальный оҥам почмаште сай пашам шукта. Курык марийын Йошкар-Оласе землячествыже шочмо районысо калыклан тазалык аралымаште, юридический полышым пуымаште, самырык тукымым вузыш тунемаш пураш ямдылымаште тыршен ышта, тыгодымак спорт да тӱвыра илыш декат шӱмаҥдат. Чыла тиде мер шӱлыш дене ышталтеш. Тыгай пашам умбакыжат шуйыман. Калыклан вияҥашыже полшышо мер илышым ик тӱҥ корныланна шотлыман.

Вес могыржо – мер пашан вуйлатышыже-влак. Кажне мер ушемын вуйлатышыже, тудын пелен Совет, Президиум Правлений але исполком уло. Нунын еҥышт вуйлатыме да организаторский пашалан тунемыт. Тугеже марий мер пашаште ончыко лекташ ямдылалтыт, чулымракше Мер Каҥашыш сайлалтыт, пашашкыже ушнат. Сандене Мер Каҥашлан тыгай еҥ-влакым туныктымо пашам саемдыман, чӱчкыдынрак семинарым, «йыргешке ӱстелым» эртарыман. Вет кузе калыкыште ойлат, малыше еҥым вуй гыч огыт ниялте.

Мутат уке, калык гыч лекше ой-каҥашым, темлымашым колышт моштыман. Чылажымак мер йӧн дене шукташ неле. Кӱлеш годым темлымашым тӱрлӧ кӱкшытан кучем декат намиен шукташ кӱлеш. Ты шотыштат мемнан сай йӧн уло. Михаил Зиновьевич Васютин Мер Каҥашыште веле огыл, АФУН вуйлатышын, тыгак Марий Эл Правительство вуйлатышын алмаштышыже, тӱвыра, печать да калык-влакын пашашт шотышто министр. Ятыр проблемым ушышто куча. Марий Эл Вуйлатыше декат сай темлымашым шукта. Эн тӱҥжӧ – мер пашаеҥ-влакым колышт мошта, огеш шӱкал, диалоглан йӧн уло. Ончыкыжымат Мер ден кучем пашаеҥ-влак коклаште умылымаш лийшаш.

Мер Каҥашын пашаже нерген отчетный доклад гыч ятыр сайым колна. Кеч-мо гынат, Мер Каҥаш пленум-влак Устав почеш эртеныт, Президиумат кӱлеш семын эртаралтын, ятыр годым ӱчашен, сайрак корным кычалме да ик ойыш шумо.

Тиде Погын эртымекат, Мер Каҥашын пашажым икшырымын, план почеш эртарыман. Погынышто каласыме ой-влакым, темлымашым, Резолюций ден пунчал-влакым шотыш налын, ситыдымашым кораҥдаш полшышо мероприятий-влак гыч шогышо кумда планым чоҥыман, ныл ияш планым ыштыман, а перспективный манме йодыш дене 2020-шо ий марте мемнан пашам палемдыман. Резолюцийын проектыштыже тӱҥ корно-влак палемдалтыныт. Ончыкыжым Погыным, очыни, чон йӱлалтарыше, калыклан эн чот кӱлешан темым ойырен налын, эртарыман. Мутат уке, ме йылмым туныктымо паша да тӱвыра илышым саемдаш полшышо, экономика йодыш, самырык тукым да ешын рольжо, верже деч торлен огына керт, нуно мемнан кажне Погынышто ончалтыныт. Сандене ончыкыжымат конкретный темым лончылыман.

Кызытсе марий-влак кокла гыч 25 процентше шкенжын шочмо йылмыжлан руш йылмым шотла. Тыгай койыш сайыш ок шукто. Но икмыняр моло финн-угор да пошкудо калык-влакын тиде показатель мемнан дечат ударак. Мутлан, коми кокла гыч 40 процентше шочмо йылмыжлан руш йылмым шотла, удмурт коклаште 38 процент, мордва коклаште 35 процент, чуваш коклаште 29 процент.

Тиде йодыш тачысе кечылан моткоч пӱсын шога. Калыкетым ават гай йӧрате, ачат гай арале, маныт. Но чыланжак тыгай калык ойым огыт шарне. Нуно марий тӱвырам ны пойдарен огыт керт, ны тудын дене пайдаланаш йӧнышт уке. Тыгай еҥ-влакым шылталашат ок лий, вет Российын Конституцийже дене келшышын, кажне гражданин шочмо йылмым шке ойырен налын кертеш. Но ме, марий активист-влак, тыгай еҥ-шамыч дене марий йылмым, тӱвырам да кугезе йӱлам йӧраташ кумылаҥдыме шотышто пашам ыштышаш улына.

Социологий шымлымаш почеш, марий интеллигенций представитель-влак кокла гыч пелыж нарын шке икшывышт дене рушла гына мутланат. Тидат шонкалаш тарата. Тугеже мыланна, марий интеллигент-влаклан, шочмо йылмым вияҥдыме йодыш шотышто эн ончычак шкенан ешна гыч тӱҥалман.

Тӱвыра нерген мутым лукнем. ХХI курым тÿҥалтыштат марий калык шкенжым пÿртÿсын икшывыже семын кучымыжлан кöра пӱтынь Европылан палыме лийын кодеш. Арамлан огыл историйыштына икымше гана лач тиде посна ойыртем мемнан нерген «Небесные жёны луговых мари» кином ышташ кугу чапым налше руш режиссёр А.Федорченком таратен. Меже шкенам пагалена гын, очыни, Василий Домрачевын сниматлыме «Салика» кино дене гына серлагышаш огынал. Тыгай пашалан тунемына веле гынат, таче марий калыкын илышыжым арален моштышо философийже нерген тÿням палдарыше келге художественный фильм-влак кÿлытак.

Ончыко ошкылмаште марий ешын вержат кӱшнӧ лийшаш. Келгынрак шоналташ гын, еш марий калыкын национальный идейжат лийын кертеш. Арам огыл калыкыште ойлат: олма олмапу деч тораш огеш камвоч. Ача-ава йочам ыштен, поро шӱлышеш ончен-кушта, туныктен лукташ йӧным ышта гын, самырык тукымын ончыклыкшат поро лиеш.

Марий вате ӱдыржым ожнысекак тӱрым тӱрлаш, пидаш, кочкаш шолташ, а марийже эргыжым товарым кучаш, сурт-печым пеҥгыдын кучаш туныктеныт. Ешыштак кушташ-мураш, еш йӱлам кучаш, порылыклан, сайлан туныктеныт, осалым ыштыме годым вурсеныт. Лавыран вӱдым уремыш луктын кышкышым шылталеныт, лювык паша деч кораҥаш туныктеныт. Ваш-ваш полшен иленыт, суртым чоҥымо годым але чодыра пашам шукташлан вӱмам эртареныт, пошкудо ден родо-тукым тӱшкан чумыргеныт. Юмо отым, шӱгарлам ик ой дене пырля эрыктеныт. Тыге шкеныштын илыме верыштым, шӱм-чон яндарлыкыштым перегеныт.

Пасу пашашке йоча-влакым 10-11 ий гычак ушеныт. Тыге изи годсекак пашам йӧраташ туныктен шогеныт. Тӱрлӧ моло сай пашажат марий илышыште еш гыч тӱҥалын. Сандене кызытат еш илыш, тудын верже самырык тукымым шуарымаште кӱшнӧ лийшаш.

Кажне ялыште але посёлкышто конкретный сай ешым пример шотеш налаш йӧршӧ-влакат шагалын огытыл. Сандене мер пашаштынат ешлан кугурак тӱткышым ойырен, сайже деч примерым налын, марий ешын кӱкшытшым айста арален кодена да марий калыкын ӱмыржым шуйымаште ешлан ик эн тӱҥ верым пуэна.

Кажне ешыште самырык-влак улыт. Нуным могай шӱлышеш шуарыман? Вет ончычсо ден кызытсе самырык тукым коклаште моткоч кугу ойыртем шижалтеш. Кызытсе ӱдыр-рвезе-влакын тӱняумылымашышт, койыш-шоктышыштат палынак ойыртемалтеш.

Марий самырык тукымлан, марий йӱла деке мелын шогыман. Кугурак-влак деч поро койышлан тунемман.

Пытартыш жапыште олаш тунемаш толшо марий самырык еҥ шочмо йылмыж дене кутыраш огеш вожыл. Автомашиналаште «марий улам» манын возымымат ужаш лиеш. Марий орнаментан вургемым кечынат чият. Марий муро ола уремыште чӱчкыдын йоҥга. Тидыже сай. Моло калык дене келшен илен, чолгалыкым ончыктыман.

Самырык-влак шотышто пашаштына ситыдымаш-влакат улыт. Теве республикыштына Молодёжный парламентыш кок гана представитель-влакым сайлышт. А марийже тушто уке гаяк. Тыгаяк сӱрет моло сайлыме органыштат вашлиялтеш. Тугеже нунылан жапыштыже полыш кидым шуялтен моштыман. А самырык-влаклан саде полышыжым йодаш ӧрын шогыман огыл. Тунам гына сай лектыш лиеш. Чолгалык деч посна ончыко каяш йӧсӧ.

Самырык тукымын кугу вийже уло. Шке «креативный» шонымашым илышыш шыҥдарен кертеш. Сандене кугурак-влаклан нуным эреак кумылаҥден да кугу мер пашашке ушен шогыман.

Юмыйӱлан вержымат палемдыде ок лий. Юмыйӱланам, кумалтышнам, ото-влакым жаплыме да сайын кучымо шотышто пашам ышташ рвезе тукымымат туныктен шогыман. Тидланже мом ыштыман?

Икшывын ойлаш гына огыл, васараш тӱҥалмыж годымак марла мутланаш кумылаҥден шогыман, яндар вӱд гай чын ойым шочмо йылме дене ойлаш туныктыман. Арам огыл калыкыште ойлат: йочам аваже туныкта гын, пашалан чулым лиеш, а ачаже туныкта гын, ушлан лывырге лиеш.

Марий йылмым вияҥдыме йодышат пӱсын шога. Йылме кумда тӱням пален-умылен налаш, тукым-влак коклаште кӱрылтдымӧ кылым кучаш, шочмо калыкын вожшым, тӱвыра поянлыкшым арален-шарен толаш да ончыкылык тукым-влаклан переген кодаш полша.

Марий йылмын кучылталтме кумдыкшым, мер илышысе вержым лийме семын шараш кӱлеш. Республикын закон ден акт-влакшым, Вуйлатышын указ ден кӱштымашыже-влакым газетыште марий йылмышке кусарен савыктымым умбакыже шуйыман, тыгаяк шотан пашам ола округ ден муниципал район кӱкшытыштӧ ворандарен колтыман, бланк ден тӱрлӧ тамгасе (печать, штемпель да штампысе) текст-влакым, марла кусарен возымым умбакыже шуйыман. Чапкагаз ден таумут текст-влакым марлашке кусараш тӱҥалме поро пашам верысе шкевиктем орган ден кугыжаныш тӧнежлашкат шараш кӱлеш.

Эмлыме, сатулымо, каныме, калыклан тӱрлӧ полышым пуымо верлаште марий йылмат шке вержым налшаш.

Тӱрлӧ илем (ял, поселко, ола), поснак палыме вер-шӧр лӱм-влакым, корнымбалсе возыман пале-влакым республик кундемыште чыла вере марла вераҥдыман, ты шотышто вашлиялтше экшык-влакым тӧрлатыман.

Шочмо йылмынам компьютерыште кучылтмо пашам умбакыже саемден толман, мутлан, компьютер-влак икте-весыштым марла вик «умылышт-лудышт» манын, очыни, марий шрифт шотышто могай-гынат икгайлыкым пеҥгыдемдыман, марий орфографий ден грамматикым тергыме программе-влакым ямдылыман да шындыман, программе-влакым шонен лукман. Тунам веле шочмо йылмынам шымлыме паша кызытсе кӱкшытыштӧ писын вияҥ кертеш. Тидым шукташ компьютер шотышто кугу шинчымашан еҥ-влак кӱлыт.

Марий сылнымутым вияҥдыме йодышымат ӧрдыжеш кодаш ок лий. Тудын ончыкылыкшо самырык тукымын кидыштыже манаш лиеш. Марий Эл писатель ушемын правленийже «Сылнымут шыже» манме семинарым эртара. Тудым ончыкыжымат тыгаяк кӱкшытыштӧ эртарен шогыман. Илыш ончыкта: сылнымут семинар гоч шуко самырык серыше эртен, варажым, илен-толын, лӱмлӧ писатель лийын. Нунын оҥай возымыштым «Ончыко», «У сем» журналлаште, марла лектын шогышо газетлаште эре савыктенак шогыман. Посна сборникым ямдылашат полшыман.

Писатель радамым ешарен толмаште школысо сылнымут кружокын суапшат изи огыл. Мутлан, тиде кӱлешан пашалан Шернур велысе Марисола кыдалаш школ кугу верым ойырен шога. Тыршыше туныктышо, чолга поэтесса З.В.Ермакова шке жапыштыже самырык тукымын чоныштыжо шке гыч возаш шонымо кумылым ылыжтен моштен. Тудын тыршымыжлан кӧра тиде школ гыч ятыр поэт-писатель лектын. Кызытат тиде школ чаплана. Тугеже чыла моло школлаште Марисоласе гай сай кӱкшытан кружок-влакым вияҥдыман.

Кызытсе жапыште тӱҥалше автор-влак Марий кугыжан университетыште возымаштым вияҥден толыт. Чолга сылнмут мурызо З.Дудина ӱшаныме пашам моштен вуйлатен шога. «Ончыко», «Кече» журнал-влак, «Марий Эл», «Кугарня» газет-влак дене, радио да телевидений дене пеҥгыде кылым кучен шогат, серымыштым лудшо-влак деке намиен шуктат. Тиде пашам ончыкыжымат вияҥдыман, тыгай самырык-влакым мер пашашкат лӱдде ушыман.

Шочмо йылмын поянлыкшым ешараш писатель-влакын савыкталт лекше книгаштат полшат. Лудшо еҥ у книгам луднеже, у произведений дене палыме лийнеже. Тугеже библиотеке-влаклан марла книга-влакым шукырак налаш темлыман. Оксам ойырыман. Тылеч посна марла книга-влакым ужалыше кевыт-влакым почедыман. Поснак тиде йодыш районлаште пӱсын шога. Тугеже район администраций вуйлатыше-влаклан тиде ситыдымашым петыраш тыршыман, а мер калыклан тидын нерген шижтарен шогыман.

Тыгак Марий Эл деч ӧрдыжтӧ тӱшкан илыше марий-влаклан йылме ден тӱвыраштым вияҥдаш ончыкыжымат полшыман. Тыгодым тӱрлӧ йӧным кучылтман: икымше – кадрым ямдылымаште, марий йылме ден сылнымут туныктышо-влакым, тӱвыра пашаеҥ-влакым, туныктышо-влакын шинчымашыштым нӧлтымаште; кокымшо — книгагудо-влакым марий савыктыш дене пойдарымаште; кумшо – тӱрлӧ конкурс, фестивальым пырля чумырыман, Марий Эл гыч моло регионыш, а моло верла гыч марий кундемыште эртаралтше мероприятийлашке рӱжге коштман.

Ик эн тӱҥлан тачысе кечылан ялысе марий калыкын пӱрымашыжым саемдыме шотышто йодыш шотлалтеш. Вет марий калык тӱҥ шотышто яллаште ила. Ялын чурийже пасу капка деч тӱҥалеш, маныт калыкыште. А мый ешарынем, ял пашан воранен толмыжо тудын вуйлатышыж деч тӱҥалеш: кушто вуйлатыше шотан гын, тушто пашажат ворана. Тыге ял калыкат паша деч посна ок шинче. Пеҥгыде тӱшка озанлык вуйлатыше радамыш У Торъял районысо «Икымше май» озанлыкын вуйлатышыже А.А.Новиковым, Куженер районысо «Искра» озанлыкын вуйлатышыже Н.А.Поликарповым, Волжский районысо «Москва» озанлыкын вуйлатышыже Р.А.Григорьевым пурташ лиеш. Курык марий районышто куатле фермер-влак семын А.А.Бабушкиным, тыгак Пекунькинмыт ешым, Ф.Ф.Морозкиным палемдаш кӱлеш.

Эрвел кундемыште тыгай ушан-шотан вуйлатыше радамыш Нуриман районысо «Алекс» агрофирма вуйлатыше А.В.Аймурзиным, Мишкан районысо Ленин лӱмеш ял озанлык артель вуйлатыше Д.А.Осиповым, Янаул районысо «Гаяна» СПК вуйлатыше А.Я.Гайсиным, Калтаса районысо «Нур» иземдыме ответственностян обществын вуйлатышыже В.П.Бикмурзиным пуртыман.

Татарстан кундемысе яллаштат пеҥгыде озанлык вуйлатыше-влакым палемдаш лиеш. Теве Балтач районысо Уличь ялысе озанлыкын вуйлатышыже В.В.Максютов, Агрыз районысо Пелемеш ялысе озанлыкын вуйлатышыже Э.И.Михайлов марий ял-влакым вияҥдымаште шке надырыштым пыштен шогат.

Нуно чыланат пеҥгыде койыш-шоктышан, ончыко ужын моштышо профессионал-влак улыт. Моло вереат ял марий калыкын илышышт вораныже манын, пыташ тӱҥалше кажне тӱшка озанлыкыште шке нерген гына шонышым огыл, а калык верч вургыжшо чонан, чолга да йӧным муын моштышо еҥ-влакым шогалташ пижман.

Ик эн сай парышым кондышо отрасльлан тачысе кечылан лач вольыкым ончымаш, шӧрым лӱштымаш шотлалтыт. Вес ий марте Марий Элыште ушкал кӱтӱ огеш шагалем гын, регион шӧр шотышто лӱмын ыштыме программыш пурталтеш. Тудын дене келшышын, сдатлыме кажне литр шӧрлан государство кок теҥгем ешарен тӱлаш тӱҥалеш. Тидыже ял калыкым ушкалым ончыкыжымат кучаш да уто шӧрым сдатлаш кумылаҥда. Тыгаяк Программа-влак Российысе моло регионлаштат пашам ыштат.

Ял калыклан вияҥашыже ятыр кугыжаныш программа уло. Нунын дене жапыштыже пайдаланен шуктыман, вет арам огыл калыкыште ойлат: кажне саскан шке жапше. Нине кугыжаныш программа-влак дене пайдаланен, ялласе кумдыкым тӱзаташ, корным ышташ, вӱдым, газым пурташ лиеш. Ончыкыжым тидлан кугурак тӱткышым ойырыман. Кугыжаныш программа-влак кокла гыч иктыже «Развитие семейных животноводческих ферм на базе существующих крестьянских (фермерских) хозяйств» маналтеш. Саде программым шот дене кучылташ гын, яллаште илышым угыч ылыжтен колташ моткоч сай йӧн. Илыш ончыкта: тӱшка озанлыклаште чылажланак паша огеш сите. Тугеже ялын ончыкылыкшым ворандарыме шотышто вес корно – ял марийын шке озанлыкшым вияҥдымаште, вольыкым у технологий полшымо дене ончен, сай кӱкшытыш шумаште да крестьянский (фермерский) озанлык-влакым пеҥгыдемдымаште. Кӧн кызыт пашаже уке гын, адакат пашадымылыкым пытарыме шотышто «Содействие занятости населения» манын лӱмдымӧ кугыжаныш программым кучылташ лиеш. Тудын дене келшышын, Калыклан пашаверым ситарыме шотышто районласе пӧлкалаште индивидуальный предпринимательствым вияҥдаш 59 тӱжем теҥге наре окса ойыралтеш. Тиде программа 2009 ий годсек пашам ышта. Тыгай программа кажне регионышто уло. Эртыше ныл ий жапыште Марий Элыште саде программа почеш 430 еҥ пашаверым шкаланже да лишыл еҥже-влаклан почын. Тений Марий Элыште саде программа почеш 70 утла ялмарий пашаверым почын кертеш.

Тыгак «Программа дополнительных мероприятий, направленных на снижение напряженности на рынке труда» манын лӱмдымӧ федеральный программа регионлаште пашам ышта. Тудын дене келшышын, шке пашам почшо ялмарий-влак шке декышт пашаш тунемме заведенийым пытарыше выпускник-влакым налын кертыт. Тыгодым тудлан тылзе еда пашадарым тӱлаш
4611 теҥгеаш минимальный манме пашадар да налогым тӱлышаш окса саде федеральный бюджет гыч ойыралтеш. А тиде самырык пашаеҥын наставникшылан пел минималка (2305 теҥге) да налог окса ойыралтеш. Тыге саде программа — ялысе молодежьым верыштак илаш да пашам ышташ кодашлан, тыгодымак ялысе предпринимательствым вияҥдашлан адакат пеш сай йӧн.

А кызыт, Морко районысо ик вуйлатышын ойлымыжла, ялыште тӱҥ шотышто кум тӱрлӧ марий-шамыч илат. Иктыже Москош, Озаҥыш да Йӱдвелыш пашаш коштыт, кугу оксам налыт, суртым чоҥат, йочам туныктат, икманаш, сайын илат. А кокымшо тӱшка верысе озанлыкыште кече еда тырша. Но пашадар изи. Туге гынат чытенак толашат: мыняр оксам налыт – тунарак пытарат. Кумшо тӱшкаже – пашадыме самырык еҥ-влак. Нуно ача-аван пенсийышт кӱшеш илат, аракам йӱыт. Калык манмыла, иктыже нимом ок ыште, а весыже тудлан полша. Но пенсионер-влакын колымекышт, шкештат кум ий чоло веле илен кертыт – кошаргат. Тидыже, мутат уке, моткоч шӱлыкан сӱрет.

Ончыкшым ял калыклан кугыжаныш программа-влак дене чолганрак пайдаланаш тӱҥалаш кӱлеш. Тыге ял марий мӧҥгыштыжӧ изирак бизнесым почын кертеш. Вет шке озанлыкыште вольыкым онченат, сай парышым налаш тӱҥалаш лиеш. Тыгодымак саде программа дене кумдан пайдаланымаш марий ял-шамычым пытыме деч арален коден кертеш. Тугеже марий ялын пӱрымашыже пӱтынек шкенан кидыште.

Тыгак ял шотан илем администраций-влак чолган пашам ыштышаш улыт: тӱрлӧ проект ден грантлашке ушнаш кӱлеш. Вет калыкыште манмыла, илыш поро пашалан пуалтын.

Ялым тӱзатыме йодыш шотышто кучем велым гына огыл, шке гычак погынен, пашам ворандарен шогыман. Тидлан яллаште чулым да чолга, ончыко ужын, раш шонен моштышо старостам але уремлан кугуракым сайлыман. Тунам пашам ворандараш куштылгырак лиеш, ял илышат ушнен толаш тӱҥалеш.

Кызыт «кӱшычын» этнотуризм нерген моткоч шуко ойлат. Ялла гычын проект-влакым вучат. Тиде корным але пеш чот такыртыман. Моло сферыште чыла верлам айленыт гын, этнотуризм пасу але куралдыме кия. Сандене марий-влаклан чолгарак лийман. Ала-молан ме эре вучена, кунам ӧрдыж еҥ толеш да мыланна мом ыштышашым рашемден пуа. Мутлан, Йошкар-Олаште марий кочкыш кафен почылтмыжым шукертсек вучышна. Улыт «Сандал», «Жираф» кафе. Тушко миен, команмелнамат тамлен ончаш лиеш. Но вуйлатышышт марий огытыл! Ме, марий-влакше, шкенан национальный кочкышымат сайын палена, ыштенат моштена, весымат туныктен кертына, но калыклан шкенан кафенам темлаш огына вашке. Сандене мелнажым ме кӱэштына, а оксажым весе шотла. Этнотуризм шотыштат тыгак лиеш докан. Мыланна, марий-влаклан, у бизнесыш моткоч чулымын ушнаш кӱлеш. Уке гын, жап эртыме семын саде бизнесым вес калыкын ӱдыр-эргыже-влак шке кид йымакышт налыт! Шкаланна чулымрак лийман, вет йӧным мушо йӧрым кочкеш, а йӧным мудымо – кукшо совлам нула.

Марий Агробизнес институт туризм пашашке ушнен. Теве Морко районышто туризмым организоватлаш туныкташ тӱҥалын. Ончыкыжым паша воранен кая манын ӱшан уло.

Кызыт этнотуризм шотышто И.А.Степанова дечын тунемаш лиеш. Туризмым вияҥдаш шонымаш дене тудо ондак проектым возен, тудын почеш пашам ыштен. А вара, предпринимательство корным такыртен шуктымеке, пашажым умбакыже ворандарен колтен. Ираида Александровнам тыгак марий тӱрым вияҥден шогышо да тӱнямбал кӱкшытыш лукташ тыршыше предприниматель семынат палемден кодаш кӱлеш. Тудо ятыр ий ончычак шке проектшым тӱҥалын. Тидланже микроавтобусым арендоватла да, увертарымаш гоч калыкым чумырен, республикысе эн мотор памаш-влакым ончыктен кудалыштыкта. Тыгодым кажныж нерген раш каласкала. Шкенан калыклан путёвкын акше кокла шот дене тӱжем теҥге наре, а вес элласе турист-влаклан кок пачаш кугурак. Тидыже тыгак лийман. Ме оксам ыштен моштышаш улына. Йолгорно кугорным почеш, маныт. Тӱналтыш ошкыл уло, ынде тиде корно дене молыланат ӱшанлын тарваныман. Туризм отрасльым чыла могырымат вияҥден толаш кӱлеш. Курык марий, Килемар, Морко районлаштат ты пашалан шӱмаҥыныт, лектышым гына кугемдыман. Пошкырт кундем, Татарстан, Пермь ден Свердловск кундемлаштат, моло вереат ты паша ялым вияҥдаш полшен кертеш.

Мо дене ме, ялысе да оласе марий-влак, туристым ӧрыктарен кертына? Сылне пӱртӱс поянлыкна, акрет йӱлана, калык вургемна, марла мурен-куштымына, арален ашныме семӱзгарна, пайремна, марий калыкнан да мландынан историйже дене! Мемнан гай калык ош тӱняштыжат уке. Тидат туристлан оҥай. Чыла тиде — мемнан поянлыкна. Кузе ме тудым шке аралена, йӧратена, аклена, тугак толшо туристлан тыгай шӱлышым ончыктышаш улына. Чыла нине йӧным кучылташ кӱлеш.

Туризм дене декоративно-прикладной искусство чак кылдалтын. Вет ӧрдыж еҥ шарналташыже тысе калыкын тӱрлӧ арвержым налнеже, рушлаже каласаш гын, сувенир кӱлеш. А марий тӱрлен, тӱрлӧ арверым пу, воштыр, ний дене ыштен мошта. Теве Медведево районысо кидмастар Виталий Кудрявцев тидын шотышто кидмастар пӧртым чоҥынеже, самырык тукымым шке пашажлан туныктынеже. Моло республикысе семын эн уста кидмастар-влакым кумылаҥдаш «Марий Элын калык кидмастарже» званийым пеҥгыдемдаш йодеш. Тиде айдемын шӱм-чонжын йӱлымыжӧ, моштымашыжым вес еҥлан туныкташ шонымыж нерген ойла. Мыланна тидыжак кӱлеш. Тек марий калыкын тӱрлӧ-тӱрлӧ арверже шукырак лиеш. Сандене ты корнымат вияҥдыман, мер паша гычат мастар-влакым ушыман. Тыгаяк корно денем марий вургемым ургымашым вияҥдыман. «Сайвер» ателье гай-влак шукырак кӱлыт.

Марий калык спортланат кугу верым ойырен шогышаш.

Март мучаште Куженер район гыч А.Таныгина ече дене 30 меҥгыш куржталмаш дене таҥасымаште Российын чемпионжо лийын. Чаманен каласаш логалеш, тудо мемнан республикын чапше верч огыл, а Москва оласе команда верч таҥасен. Тыгай годым патриот шӱлыш, шочмо калык деке лишыл лийме, тудлан полшымо нерген ойлымо шуэш.

Эрвел марий-влак ты шотышто чолгалыкым ончыктат. Теве Мишкан район марий-влак Паралимпийский модмаште мемнан калыкын чапшым кӱшкӧ нӧлтат, чемпион лийыт.

Марий Элыштат спорт база кызыт чот пеҥгыдемын. Куштылго атлетикым вияҥдаш чыла йӧн ышталтеш. Но ты спорт видыште сеҥымашыш шуаш манын, чот тыршыман. Йоча спорт гыч тӱҥалын, Спорт министерство марте. А тренер-влаклан шке воспитанникыштым ӧрдыжыш пуымо деч ончыч Марий Элешак кодаш тыршыман. Лач тыге Нина Селюнина, Валерий Исаев ыштеныт. Лач тыге сутка дене куржталмаште чолгалыкым ончыктышо марий ӱдырамаш, Европын ныл гана чемпионкыжо Римма Пальцева ила да марий калыкнан чапшым арала.

Марий Эл да тудын Правительствыжым вуйлатыше Леонид Игоревич Маркелов пытартыш вашлийме годымат ӱшандарыш: кажне районышто чапле спорт полат лиеш. Тидыже Правительствылан огыл, а марий калыклан, мемнан самырык тукымланна кӱлеш. Тиде моткочак чын.

Информационный политикыштат ыштышаш паша ятырак. Нуно тӱҥ шотышто кугыжаныш программа да бюджет окса дене кылдалтыныт. Электронный СМИ-штат «Марий Эл Радион» марий калыкым шочмо йылмыж дене суткаште 12 шагат куандарымыжым сай могырым аклыман. Телевиденийым ончалаш гын, «Марий Эл ТВ-ын» марла передачыже-влак оҥай да пайдале улыт. Но нуно марий-влакын тӱшкан илыме кундемлашке веле огыл, кызытеш республикынан чыла кундемлашкыжат шке сигналжым намиен ок шукто. ГТРК-н Марий Элысе телерадиокомпанийыштыже опытан да ушан-шотан журналист-влак тыршат, оҥай передачым ямдылат. 2013 ийыште Российыште у йӧнан цифровой телевиденийым шараш палемдымылан кӧра Марий Элыште марла программым ешараш ӱшан шочын. А вес кундемлаште илыше-влаклан марий передача-влакым Интернет полшымо дене колышташ лиеш да лишыл жапыште ончашат йӧн шочшашлык. Тидым кугыжаныш виктем ден телерадиокомпаний-влак жапыште шуктат манын ӱшаныме шуэш.

Театр, сем, хореографий сымыктыш профессионал коллектив-влаклан вияҥашышт кугыжаныш полыш семын Марий Эл Республикым Вуйлатыше кок миллион теҥгеаш 3 грантым ойырен. Тиде окса дене лишыл жапыште кугу произведений-влак театрлаште шындалтшаш улыт. Нунат марий калыкнан эн чолга, эн мастар ӱдыр-эргышт-влак деч кугу чытышым да моштымашым йодыт.

Кызытсе саманыште калыкнан курым-курымла годсо тӱвыра поянлыкшым арален кодымаште да тудын дене калыкым палдарен шогымаште кугу пашам тоштер-влак шуктат. Тидлан Марий Элыште шуко ышталтеш. Йошкар-Олаште «Чарла кремль» культур да историй комплекс чоҥалтын, Курык марий районысо Салымсола ялыште «Курык марий-влакын историй тоштерышт» почылтын. Тений «Историй да археологий» у тоштер пашам ышташ тӱҥалеш, Унчо кундемыште «Марий сурт» музейым чоҥен пытараш бюджетыште окса палемдалтын.

Марий Элыште чыла тӱрлӧ усталык специальность дене кӱкшӱ эстетик шӱлышан кадрым ямдылыше тӧнежлаште туныктымо пашам сай кӱкшытыштӧ эртараш да талантан йоча ден студент-влаклан полшаш лишыл жапыште Марий Эл Республикын сымыктыш ден тӱвыра шотышто Интернет-порталже почылтшаш. Тыгак вашке семӱзгарым ыштыме мастерскойым почаш, нунын дене шоктышо ансамбльым чумыраш ойым пидме. Теве, мутлан, кызыт Мордовийысе «Торама» ансамбль але Удмуртийсе «Бурановысо ковай-влак» Россий кӱкшытыштӧ чапым наланыт. Нунын гай кӱкшытан да койыш-шоктышан коллектив-влакым мыланнат ямдылыман. Марий калыкна моткоч талантан улеш. Кызытсе кышкар гыч лектын, у шӱлышым пурташ гын, марий этноколлектив-влак эше чумыр тӱням шке мастарлыкышт дене ӧрыктарен кертыт.

Тыгак марий семӱзгарым ыштыман. Шӱвырым, тӱмырым, шиялтышым, кӱслем ыштыме шотышто мастерской кӱлеш. Ты шотышто Тӱвыра министерствын ончыклык нерген шонымашыже моткоч кугу.

Марий калыкын ӱдыр-эргыже-влаклан кӱшыл шинчымашым пуымаште кугу верым Марий кугыжаныш университет налын шога. Тиде вузым ынде ятыр жап мемнан ик эн пагалыме марийна Виталий Иванович Макаров вуйлата. Тудын тыршымыж дене Марий кугыжаныш университетыште ий еда, манаш лиеш, у пӧлка-влак почылтыт. Тачысе кечылан моткоч шуко кӱлешан специальностьым, ӧрдыж кундемыш коштдеак, тыште, университетыште налаш лиеш.

Кызыт Марий кугыжаныш университетыште тунемше 11 тӱжем утла студент гыч 5 тӱжем нарыже марий улыт. Нуно университет пелен почмо 5 институт ден 14 факультетыште шинчымашым погат. Чумыр студент кокла гыч кум тӱжем нарыже бюджет кӱшеш яра тунемеш. Тыгодымак нуным 1000 утла преподаватель туныкта. Нунын коклаште 121 наука доктор ден профессор, 529 наука кандидат ден доцент шотлалтеш. Пошкудо кундемлаште шанчызе-влак кок-кум пачаш шукырак улыт. Сандене мыланна, марий-калыкланат, тиде йодышым эре ушышто кучыман да самырык-влаклан шанчызе корныш шогалашышт полшен шогыман. Марий самырык тукымлан тунемаш полшыман.

Экологий йодышымат ӧрдыжеш кодаш ок лий. Ожно марий калык эре памаш шинча-влакым эрыктен шоген. Садлан вӱдшат яндар да тамле лийын. Кызытат тыгай суапле пашам шукташ ял калык рӱж чумыргышаш. Тиде сомылым верласе кучем ден староста-влак шке ӱмбакшыт налшаш улыт. Ял урем-влакым, пӱя-шамычым тӱзатыме йодышымат верысе калык рӱж погынен, пырля каҥашен, субботник семын увертарен, ворандарышаш. Ты йодышышто верысе кучемланат чолгарак лийман. ӧрдыж еҥ толын, ыштен ок пу. Вет мемнан кугезына-влак нигӧн толын ыштымыжымат вучен огытыл, шке ыштеныт. Меат нунын деч мӧҥгеш лийшаш огынал. Кундемым тӱзатыме йодыш шотышто верысе кучем-влаклан шке кумдыкыштышт лӱмынак таҥасымашым эртарыман. Кажне верысе администраций кундемыште ий еда эн яндар ял, эн яндар урем да эн яндар сурт-пече палемдалтшаш. Сеҥыше-влаклан пӧлекым ойырыман да район газет гоч мокталтыман. Тыге гына калыкнам арулыклан туныкташ лиеш. Тыште мер активын рольжо кӱшнӧ лийшаш.

Тыгак кажныже шке пӧртшӧ воктене пушеҥгым шындышаш. Ме, марий калык, пӱртӱсын айдемыже улына, сандене тудым моткоч чот перегышаш да моторлыкшым ешарен толшаш улына. Лач тыге веле ме шкенан марий чоннам, койыш-шоктышнам, кумылнам, кугезе йӱланам арален коден кертына. А кугыжаныш виктем пожар деч вара чодырам угыч куштымо шотышто тыршышаш.

Тиде кӱчык докладышке марий калыкнан пӱтынь ончыклыкшым рашемдыше чыла шонымашым пуртен керташ ок лий. Сандене лӱмынак «Пашана – ятыр, корнына – кужу» манын лӱмдымӧ брошюрым лукмо. Тушко 23 статья пурталтын. Икымшыжым марий профессор, философий шанче доктор Виктор Степанович Соловьёв возен. Марийын ончыклыкшо верч шонаш таратыше келге шонымашан статья. Культурологий доктор Галина Евгеньевна Шкалинан мемнан тӱвырана нерген шонкалымашыжат моткоч оҥай. Тыгак вич министрын кызытсе да ончыклык паша шотышто статьяшт, йылмызе-влакын, культура да еш педагогика шотышто специалист-шамычын проблемым ужын моштымышт, Марий Эл деч ӧрдыжыштӧ илыше марий-влакын мер пашашт нерген возымо – чылажат кӱлешан да пайдале. Нуно темым келгемдат, мер пашалан полшат да ончыко кайымаште корнынам волгалтарат.

Икманаш, марий калыкнам арален кодымаште да тудым вияҥдымаште ыштышаш пашана ятыр, кайышаш корнына кужу.

Айста рӱжге тыршена да ончыко ошкылына.

Марий муро ойла:

Тӱжем денат, тӱжем дене
Мӱкшет чоҥешта…

Тек марий калыкна мӱкш семын тӱшкан да ик ой дене ила. А тендам, Марий Погынын делегатше-влакым, верлаште марий еҥым шке йырда мӱкшавала чумырен, калыкым ончыко вӱдаш ӱжам.

А.Н.Иванов,
Марий Эл Кугыжаныш Погын
вуйлатышын алмаштышыже,
Мер Каҥаш Вуйверын еҥже

Налмывер: Марий Эл тӱвыра министерстве

6 комментариев

Filed under Артикль-влак

6 responses to “Анатолий Ивановын погынышто ыштыме докладше

  1. Шырган

    кучдымо доклад

    • saiver

      Кузе кече кӱшкырак кӱза, туге пыл тӱрлӧ чия дене чиялга. Вот тыште, мыйын шонымаште, марий семиотике.

  2. Михаил

    Доклад пеш сай,. а чыла тидым илышыш пурташ мыняр вий кулеш

  3. Никитин С.П.

    Кумшо Погынлан келша, а Индешымшелан — але воштылаш, але шорташ. Ку*леш, ку*леш, ку*леш….

  4. А.Курык-ку:

    Даже наличие коментов свидетельствует о том,насколько «популярен» этот лидер среди людей.Жаль тех людей, которых ведет( да ведет ли) или которые идут за таким «вождем». Пошел бы лучше отдыхать, так хоть сохранил бы свое имя. Мало было для тебя «порки публичной», видать все еще не понял. «Потоп» земли марийской будет на тебе.

  5. Laid

    Кунам пашажым ышташ ту:н:алыда?
    Налза примерым «Марий ушем» деч. Конкретный паша шотышто.
    Кучылтса «РЕСУРС»-дам, мом со:ренда.
    Ку:леш манме шомакым (яра гына ойлалтеш гын) запретить ыштыман.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s