Кырык марынвлӓ гишӓн Парижӹштӹ попымы

5-ше ноябрьыште Парижыште Марий кече-влак годым Валерий Аликовын курыкмарла ыштыме докладшым темлена.

Шотеш пиштӹмӹ публика, мадам дон мсьӧвлӓ.

Парижӹштӹ туан йӹлмӹ доно докладем ӹштен кердмӹлӓн, тӓлӓндӹ кого таум келесӹнем, тидӹ мӹньӹн кымылем лӱктӹш да туан халыкем верц культура пӓшӓм ӹштӓш мотивацим пуш. Шанем, Москваштат вӓк, тӹ сӓндӓлӹкӹн вуйхалаштыжы, кыды марынвлӓлӓнӓт вуйхалашты ылеш, кӹзӹт якте эче кырык марла ик докладымат ӹштӹмӹ агыл. Организаторвлӓлӓн тау, тенге тӓ изи халыквлӓнӓт йӹлмӹштӹ керӓл ылмым, нӹнӹм махань-шон форумвлӓштӹ кычылташ лимӹм анжыктеда. Тидӹ тенгеок Европа Ушемӹн йӹлмӹ политика донат ик лиништӹ ылеш, вет тӹштӓт регонвлӓштӹш дӓ миноритетӓн йӹлмӹвлӓ гишӓн ак мондеп, нӹнӹ виӓнгӹштӹ дӓ ӹлӹштӹ манын махань-шон кычыквлӓм пуат.

Парижӹштӹш публика кырык марынвлӓ гишӓн пыйырт дӓ пӓлӹжӹ манын, ӹшке докладыштем попаш тӹнгӓлӓм. Кырык марынвлӓ гишӓн энциклопедиштӹ сирӓлтеш гӹнь, шӹренжок нӹнӹ Мары Элын Йыл вургымла сирӹштӹжӹ ӹлӓт дӓ нӹнӹ ӹше йӹлмӹштӹ доно попат манын пӓлдӹртӓлтеш. Тӹ годымок йӹлмӹн ареалжы гишӓн анжыктыдеок кодеш. Кырык мары йӹлмӹ Йыл тӹрӹштӹш финн-угр йӹлмӹ тӹшкӓшкӹ пыра, тӹдӹ алык мары дон руш йӹлмӹ сага иктӧр Республикын кугижӓнӹш йӹлмӹжӹ ылеш. Кырык марла Кырык мары, Кӹлемӓр дӓ Йӱрнӹ районвлӓштӹ попат. Кырык мары йӹлмӹ докы лишӹл ылшы диалект доно Угарман областьын Шӓрӓнгӓ дон Тоншай районвлӓштӹжӹ попат.

2002-шӹ ин халыкым сирӹмӹ- шотлымым эртӓрӹмӹ годым 18 000 эдем ӹшкӹмӹштӹм кырык марынвлӓ доно идентифицируенӹт (техень шот алык дӓ ирвел марынвлӓн 56 000 ылын (тамалын доко ти арашкы вӹтлӓ марывлӓ дон кожла марывлӓм пыртымы) , тӹ годымок ти сирӹмӹ-шотлымы акци годымок кырык марла попышывлӓн шотышты 2 гӓнӓ шукырак, 36 000 ылмы пӓлӹ лин. Шанем, лачокшымок кырык марла попышывлӓн шот 42 000 якте шоэш, ӓль 40 000 дон 50 000 лошты лин кердеш. Тӹнӓмок техень эдемвлӓӓат ылыт, кыдывлӓ кырык марла попен ак мыштеп, но этнически ӹшкӹмӹштӹм кырык марынеш шотлат. Ти картинӹм Цикмӓштӹш дӓ Шывашарыштыш кырык марынвлӓн тетявлӓштӹ лоштӹ ужаш лиэш. 2002-шы ин Руш Элышты цилӓжӹ 603 000 марын ылын. 2010-шы ин октябрьын Руш Федерациштӹ угӹц халык шотым шотлымы, махань результатвлӓ лит, тӹдӹм вычаш тӹнгӓлӹна.

Кӹзӹт кырык марла ӓрня йӹде кок газет: «Жерӓ» дон «Йӓмдӹ ли!» (http://kray.tora.ru/gera.html), кварталышты ик гӓнӓ «У сем» сӹлнӹшая журнал лӓктӹт, 2010 ин октябрьын кырык марла Википедин он-лайн версижӹм ярыктымы (http://mrj.wikipedia.org), ти тӹлзӹнок интнрнет версиш «Цикмӓ» (http://tsikma.wordpress.com) журнал ванжен, кырык марла тенгеок MariUver (https://mariuverm.wordpress.com) дон Mari-el.name (http://www.mari-el.name) сайтвлӓшты лыдаш лиэш. Интернетӹштӹ кырык марла сек пӹтӓри 2005-шӹ ин текстӹм шӹндӹмӹ.

Кӹзӹт кырык мары йӹлмӹм Кырык мары, Кӹлемар районвлӓштӹ 24 тӹнг дӓ 9-иӓш школвлӓштӹ тӹменьӹт. Цикмӓштӹ тидӹм лач школ-интернатышты веле тыменяш лиэш. Туан йӹлмӹ дон литература гӹц пасна кырык марла пӧрттӱмӓт, ботаникымат, географимӓт, анатомимӓт, историмӓт, философимӓт, религин негӹцӹмӓт дӓ вескид йӹлмӹвлӓмӓт тыменяш лиэш ылнежӹ, тидӹ туан йӹлмӹм шотеш пиштӓш тымда дӓ тӹдӹм тыменяш мотивацим пуа ыльы. Тенгежӹ, туан йӹлмӹм Мары Элыштыш халавлӓштӹ тыменяш шанышы тыменьшӹвлӓ тидӹм лач уроквлӓ паштек веле тымень кердӹт, седӹндоно тыменяш шанышыжат когонжат шукын агылеп. Цилӓжӹ кырык марым тыменьшӹвлӓн шот школвлӓштӹ 2000 якте шоэш. Нӹнӹ логӹц сек кого школ – Виловат школ, кышты 2010-шы ин 285 тыменьшӹ ылын, но техень школвлӓӓт улы, кышты 20 тыменьшӹ гӹц изиш шукынрак ылыт.

Йӱрнӹ районышты ӹлӹшӹ марынвлӓ туан йӹлмӹштӹм тымень ак кердеп. Ти районышты 900 нӓрӹ марын ӹлӓ, тымдымашым курируйышы чиновниквлӓлӓн ти шот когонжат шукы агыл, но кырык марла попышывлӓлӓн, кыдывлӓн шотышты 40 000 нӓрӹ, ти 900-жӓт шукы. Тидӹ 40 кырык марын гӹц иктӹм анжыкта. Мары Элым анжалаш гӹнь, ти шот 28 000 лиэш, Руш Федерациштӹ — 3 миллион утла, а Франциштӹ 1,5 миллион нӓрӹ. Кыце ужына, цилӓ относительно. Ти шотышты примереш тымдымашым курируйышы чиновникӹн шаяжым кандымы шоэш. Икӓнӓ шая Озьорка школ гишӓн тӓрвӓнӹш, тӹштӹ тыменьшӹвлӓ логӹц 25% кырык марла попышы семнявлӓ гӹц ылыт манын, тыды келесӹш. 25 % – статистика семӹнь, эчеӓт шукы агыл, седӹндоно тӹ тӹменьшӹвлӓлӓн туан йӹлмӹм тымдыделыт. Ти дӹ иктӓ 10 и перви ылын. Мары йӹлмӹм тымдымашты ти школышты кӹзӹтшӹ ӹне махань ситуаци? Тымдымашым курируйышы чиновниквлӓ мары йӹлмӹ вӹкӹ анжалтышыштым вашталтенӹт ма? Мары Элышты ӓнят мары йӹлмӹвлӓ керӓлрӓк линӹт?

Кӹзӹтшӹ Европышты, лӹмӹнок Европа Унионышты чӹдӹ шотан халыквлӓн йӹлмӹштӹм переген кодаш келмӹ гишӓн ынгыленӹт, ти шотышты махань-шон комиссивлӓ пӓшӓм ӹштенӹт, кыды паштек регионвлӓштӹш йӹлмӹвлӓ гишӓн законвлӓм лыкмы. Европышты миноритетӓн йӹлмӹвлӓм шотеш пиштӹмӓш кыце законвлӓм лыкмы кӱкшӹцӹштӹ, тенгеок практикыштат каеш. Россий Федерациштӹ гӹнь, цилӓ тидӹ лач декларацивлӓ кӱкшӹцеш веле кодеш. Мары Элын «Йӹлмӹвла гишӓн законымок» нӓлшӓш, кыдым кечӹньок пыдыртат, шотыш ак нӓлеп. Лӹмӹнок тӹ параграф, кышты 3 кугижӓнӹш йӹлмӹвлӓн икань праваан ылмышты гишӓн сирӓлтеш. Кыце гармониӓн ушемкымдемӹм чангаш лиэш, кынам сӓндӓлӹкӹштӹ эдемӹн тӹнг, туан йӹлмӹ доно попаш дӓ тыменяш лимӹ прававлӓжӹ, пыдырталтыт?

Пӹтӓртӹш ивлӓн Руш Эл Федерациштӹ махань-шон лозунгвлӓ муссируялтыт, иктӹжӹ нӹнӹ логӹц, шамаклан Президент Путинӹн Мордовишкӹ толмыкыжы шачын, кышты тӹдӹ Руш Элын финн-угрвлӓжӹ ӹшке сӓнӓлӹкӹштӹ кӓньӹлӹн ӹшкӹмӹштӹм шижшӓшлӹк ылыт манын келесен. Шукердӹ агыл вес лозунг актуализируялтын: «Руш Эллан цилӓ гражданинжок керӓл». Ам пӓлӹ кыце кӓньӹлӹн ӓль кӓньӹсӹрӹн Российыштыш финн-угрвлӓ ӹшкӹмӹштӹм шижӹт, но ти лозунгвлӓм пропогандируйымы годымок Мары Элышты школвлӓм оптимизаци шанымаш доно, мары школвлӓм питырӓш тӹнгӓлӹнӹт. Мары Элын Тымдымаш министрлан кыды ин Россий Федерацин сек яжо министр лӹмӹм пумыжым, гуманизм монгыр гӹц анжалаш гӹнь, кого ирони доно веле ынгылаш лиэш, кыды чиновниквлӓн эдем мыскылымыштым яргатан анзыкы лыктеш.

Техень картинӹмок Пермь крайыштыш Эҥермучаш (Васькино) школ доно ужына. Ти школышты мары тетявлӓ тыменьӹт да марынок лиӓш, марла попаш дӓ тыменяш манын, кыце тыменьшӹвлӓ, тымдышывлӓ да ӓтя-ӓвӓвлалӓн маняр орлыкым, эдем мыскылымашым тырхаш вӓрештеш? Техень ма господин Путинӹн реальный лозунгжы «финн-угрвлӓ ӹшке сӓндӓлӹкӹштӹштӹ ӹшкӹмӹштӹм кӓньӹлӹн шижшӓшлык ылыт»? Тенгеок «цилӓ Российылан цилӓ гражданжок керӓл» лозунгат риторическиеш кодеш, шамаклан мӹньӹн ик пӓлӹмем, кыды Цикмӓ больницӹш вӓрештӹн, тӹшкӹ ӹшке лекӓрцӹвлӓ доно толаш келеш манын шайышты. «Яра эче анализвлӓм нӓлӹт», ӹшкӹмжӹм вуйта ладнангдарен тӹдӹ келесӹш.

Кырык марла кок и перви ФМ коэ доно «Акпарс» радио попаш тӹнгӓлӹн, лӹмжӹм ти станци 16-шы курымын марынвлӓн интересӹштӹ верц шалгышы лужавуй гӹц нӓлӹн. Кырык марла ТВ уке, Скандинавиштӹш саамвлӓ гань кечӹнь лӓктӹн шалгышы увервлӓмӓт вӓк кырык марла колыштыш ак ли. Малын саамвлӓм примереш кандышым? Саамвлӓ дон кырык марла попышывлӓн шотышты икань ылешӓт. Тиды тенгеок кыце Европа Унионышты дӓ Россий Федерациштӹ чӹдӹ шотан халыквлӓн проблемывлӓштӹм решӓт, раскыдын анжыкта.

Кырык мары йӹлмӹ кугижӓнӹш йӹлмӹ статусым намалеш гӹнят, Мары Университетӹштӹ тӹдӹм тымдаш пырахенӹт, кырык мары пӧлкӓшкӹ абитуриентвлӓм ак погеп. Шотеш пиштӹмӹ публика, кандемӓдӓ примереш тӹ сӓндӓлӹкӹм, кышты техень ситуаци лин кердеш, махань сӓндӓлӹк ӹшке кугижӓнӹш йӹлмӹн специалист-филологвлӓм тымдаш цӓрӓ ыльы?

Кырык марла сӹлнӹшаяат сирӓлтеш. Кӹзӹт тӹштӹ пылвуйкымдем (генераци) дон эстетика анжалтышвлӓн вашталтмашвлӓ кеӓт. Соцреализм доно сирӹшӹ дӓ тӹ принцип докы тымень шӹцшӹ сирӹзӹвлӓ вӓреш , у авторвлӓ, кыдыжы пиш оригинальныйвлӓ вӓк толыт, но тӹ годымок книгӓм лыкмашты кого нелӹцвлӓ шижӓлтӹт. Улы техень ивлӓ, кынам лач Эстоништӹш Пауль Аристе Покшалын дӓ Суомиштӹш Кастрен Ушемӹн палшымышты доно веле лӓктӹнӹт. Лӹмӹнок тетя литература доно кого проблема цаклалтеш. Техень ушемкымдем-лингвистический ситуациштӹ кӹзӹт кырык мары йӹлмӹ ӹлен лӓктӓш цаца.

Кырык марынвлӓн истори гӹц кӹтӹкӹн

Марынвлӓн мӱлӓндӹвлӓштӹм 11-12-шы курымын рушынвлӓ колонизируяш тӹнгӓлӹнӹт. Марынвлӓн ӹлӹмӹ вӓрвлӓштӹ тӹ жепӹн Йыл Кӱшнӹлӓ ылын (Ярославль, Кострома, Угарман областьвлӓ) ылыныт дӓ рушынвлӓн экспанси процессӹн виӓнгмӹжӹ семӹнь, марынвлӓн тьотявлӓн тьотявлӓлӓннӓ со ирвекӹлӓ каранг мимӹлӓ дӓ ты годымок удмуртвлӓн тьотявлӓн тьотявлӓштӹм шӹкен мимӹлӓ ылын. 1221-шӹ ин Москови Лаемӹр-Суздаль лужавуй кымдемӹн пӹсмӓнвлӓжӹм Угарман якте шокта. Тӹнӓм кырык марынвлӓн тьотявлӓн тьотявлӓштӹ ти кӓрмӓн лишнок ӹленӹт. Махань кымдемвлӓштӹ кырык марынвлӓ тӹнӓм ӹленӹт, тидӹ цилӓ рӹмӓлгеш кодеш, вет тӹнӓм ти территоривлӓштӹ рушынвлӓн пышыштат ылде, а реконструкцивлӓ гипотезӹвлӓм веле шачыктат.

Тӧр лиӓш гӹнь, махань кӹлвлӓ эрзавлӓ дон кырык марынвлӓ лошты ылын, тидӹ гишӓн историографиштӹ нимат уке, вет нӹнӹ пашкудывлӓ семӹнь, кырык марынвлӓ йыдпелнӹрӓк, Йыл сирӹштӹ, эрзӓвлӓ кечӹвӓлвелнӹрӓк ӹленӹт. Пример семӹнь Угарман областьышты Шур тӹрӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Курмыш солам нӓлӓм. Ти солам кыце кырык марынвлӓ, тенгеок эрзӓвлӓӓт ӹшкӹмӹнеш шотлат. Фольклорист Виталий Акцорин семӹнь, кыды Угарман область мыч фольклор экспедицивлӓ доно сӓрнен, Курмыш кугезӹ кырык марынвлӓн кӓрмӓн хала ылеш. Ти гипотезӹм солан этимологижӓт вӓк пингӹдемдӓ. Кӹзӹтшӹ кырык мары йӹлмӹштӹ «курныж» шамак улы, Шур тӹрӹштӹш марынвлӓ ти шамакым «курныж» манын попат. Эрзӓ йӹлмӹштӹ ти топоним нимат ак анжыкты. Кырык марынвлӓн перви Угарман лишнӹ ӹлӹмӹштӹ гишӓн Кадницы солаштыш истори шайышт кердеш, кышкы 1950-шӹ ивлӓнӓт эче ош выргемӓн марынвлӓ ик кого куги тӹнгӹш цӧклӓш каштыныт. Ти сола Угарман гӹц 50 уштыш Йыл мыч ӱлнӹрӓк. Вара эче ик интересный мӓгӓл гишӓн пӓлдӹртӓлӓш лиэш – тидӹ руш церкӹн Патриарх Никонын. (7 май 1605 — 17/27 августа 1681) лӹмжӹ доно кӹлдӓлтӹн. Шукынжок Никон эрзӓ ылеш манын попат, тӹдӹ Протопоп Авакуум (1621-1682) ваштареш ылын. Ик сирмӓшӹштӹжӹ Авакуум Никон гишӓн « ти черемис» манын сирен. (Тидӹ гишӓн 2010-шӹ ин лӓкшӹ «Мары тӱня» журналышты лыдаш лиэш). Тенге историштӹ эче ик ӹлӹштӓш пачылтын, кыды, седӹ, шӹмлӹмӓшвлӓм выча. Совет жепӹн кырык марынвлӓ лошты сек яжон пӓлӹмӹ цӧклӹмӹ вӓр Супротивный вӹдкӹл ылын, кыды Шурдӹнг лишнӹ вӓрлӓнӓ. Руш историографи семӹнь Шурдӹнгӹм (Васильсурск) кырык марынвлӓн Цепель лӹмӓн кӓрмӓн лишнӹ 1523 ин чангаш тӹнгӓлӹнӹт. Цепель кырык мары лужавуйвлӓн резиденциштӹ ылын.

Австри историк Герберштейн семӹнь, кыды 15-16-шы курымаш Москови гишӓн кымда анжалтышан истори книгӓм пецӓтлен лыктын, кырык марынвлӓ логӹц ик аражы Руш кугижӓ лӹвӓкӹ 1487-шӹ ин вӓрештӹнӹт. Лин кердеш, нӹнӹжӹ Угарман докы лишкӹрӓк ылшывлӓ линӹт. Нӹнӹ раб семӹнь ылынытат, пӱэргӹвлӓжӹм Васли 3-шы кугижӓн армишкӹжӹ нӓлӹнӹт, но служашыжы веле ти эргӓшвлӓн руш кугижӓлӓн служымышты шоде ылын, тӹдӹлӓн алталылыныт, предаенӹт, седӹндонат кугижӓэт шӹдӹ паржы доно шукы кырык марыным Московин кечӹвӓл вел дон Литва лоштыш пӹсмӓн докы (кӹзӹтшӹ Курск областьыш) депортируен. Тидӹ Цепельӹм пыдыртымы паштек лиӓлтӹн. Курск областьышты кӹзӹт Черемисиново лӹмӓн райцентр улы. Тӹшкӹ кемӹкӹштӓт шукы кырык марынжок руш кугижӓн условивлӓ доно довольна ылделыт, тӹдӹлӓн эчеӓт худан служенӹт дӓ украин историк-академик Дашкевич семӹнь, Москови гӹц ик аражы Украиныш, Волынь регионыш кыргыжын. (Тидӹ гишӓн http://mrj.wikipedia.org/ Статья «Украин черемисвлӓ» ӹлӹштӓшӹм анжал). Украинын топонимикыштыжы кӹзӹт якте эче черемис лӹмӓн вӓрвлӓ улы, а кырык мары орнаментӹм Подолиштӹш украинвлӓн тыгырышты цаклет. 17-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹ Украинышты Руш Эл гӹц 10 000 кыргыж шӹлшӹ кырык марын ылын. Нӹнӹ 1552-шы и гӹц 1590-шӹ ивлӓ якте шыпшылтшы Черемис вырсывлӓ гӹц шӹлӹнӹт дӓ эчежӹ халыкым депортируйымы полтикат тиштӹ ӓмӓл ылын, вет роалтен нӓлмӹ мӱлӓндӹвлӓшкӹ, ӹлӹмӓш ладнангжы манын, руш хресӓньвлӓм кандымыла ылын. (Нӹн—жӹм сӓй, Курск губерни гӹц кандымы ылын.) Тидӹм Угарман областьыштыш ӹлемвлӓн истори гӹц раскыдын ужаш лиэш, шамаклан кӱшнӹрӓк пӓлдӹртӹмӹ Кадницы сола гишӓн архиввлӓштӹ 1365- шӹ ин пӓлдӹртӹмӹ.

Угарман дорцынла кырык марынвлӓн тьотявлӓн тоьтявлӓштӹ кӹзӹтшӹ Кырык мары районышкыла толыныт. Фольклорист Акцорин семӹнь, кырык марынвлӓ лошты тӹрлӹ этноним улы, ти лӹмвлӓ нӹнӹн лӓкмӹ вӓрвлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹн. Шамаклан, «шошмарвлӓ» Лысково дорц 1600-шы ивлӓн Кӓширкӓ ӓнгӹр вуйыш толыныт. «Шурмарвлӓ» Шур ымбал гӹц Курмыш дорц толыныт дӓ тенге Шурмар солалан лӹмӹм пуэнӹт. Руш историографиштӹ Курмышлан пӹтӓриш кӱм пиштӹмӹ и 1372-шы и доно датируялтеш. Тӹ годымок шукы первиш кыры марын Йыл ымбакы ӹлӓш ванжен, нӹнӹн ыныкавлӓштӹ кӹзӹт ӹшкӹмӹштӹм кожла дӓ вӹтлӓ мары ылына маныт. Суасламарывлӓ сага пашукдыла ӹлен, кырык марынвлӓ нӹнӹн доно ассимилируялтыныт. Шамаклан, суаславлӓ лошты ӹлӹшӹ кырык марынвлӓм остатка гӓнӓ 1820-шы документвлӓштӹ православи йылалан ыдылшы кырык марын семӹнь анжыктымы ылыныт. Варажы нӹнӹ сусламарынвлӓ лоэш шылен кенӹт.

Сирӹмӹ культура дон сӹлнӹшая

Кугезӹ жепӹн (пиш перви) марынвлӓн ӹшке сирӹмӹ овуцашты ылын, нӹнӹн сирӹмӹ графикыштым «тиштӹ» маныт. Кыце кырык, тенгеок алык марынвлӓнӓт «сирӓш» (возаш) дӓ «лыдаш» (лудаш) глаголвлӓштӹ улы, тидӹ первижӓт марынвлӓн сирен-лыдын мыштымыштым анжыкта. (Совет жепӓш пропогандым «марынвлӓ лач Совет кӹлӹм (власть) шагалтымыкы веле сирӓш дӓ лыдаш тыменьӹнӹт» манмым ӹнде йӹрӓлтен дӓ ирони доно веле анжаш лиэш. Но кынам первиш марынвлӓ ӹшке тиштӹвлӓштӹм коденӹт, кычылташ цӓрнен-ӹт, тыштеш веле кодеш.

Первишӹ мары тиштӹвлӓ.

Кӹзӹтшӹ кырык мары йӹлмӹ кириллица графикым кычылтеш. Кириллица доно сирӹмӹ сек тошты кырык марла кӹзӹт якте перегӓлт кодшы текст 1767-шӹ ин сирӹмӹ. Тӹдӹ техень ылеш:

Тынь мямнямъ моцъ куце ямше эдемкане.
Тынь мямнямъ тумтушецъ куце тынинъ эргецкане.
Тынь мямням шицъ кодо шкемя сталан туменена.
Тыделянлинъ пуже Юма шулкмъ тлянетъ келесена.

Кырык марла сирӹмӹ литературӓ сӓмӹрӹкеш шотлалтеш, тӹдӹ 19-шӹ курымын ӹлянӓш дӓ сӹлнӹшая семӹнь 20-шы курымын виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. 19-шӹ курымынжы кырык марла сирӹмы культурылан церкӹ текствлӓ негӹцӹм пиштенӹт. Сек пӹтӓриш пецӓтлӹмӹ книгӓэш 1821 ин Санкт Петербургышты Иоаннын Евангелижӹ шотлалтеш. Тидӹ гӹц пасна кырык марла тымдаш манын, махань-шон букварьвлӓм лыкмы, нӹнӹ логӹц сек пӓлӹмӹжӹ тенге манмы «Кедровын букварьжы» (1867) ылеш. Ти букварь пӹтӓриш мары буквареш шотлалтеш. Иоанн Кедров Цермӹшалыштышы церкӹ кымдемӹн школын тымдышыжы ылын.

19-шӹ курымын кырык марынвлӓ логӹц тыменьшӹвлӓ лӓктӓш тӹнгӓлӹнӹт, кыдывлӓ туан халыкын культурыжы доно интересуялтыныт. Нӹнӹ логӹц И. В. Маляров, И. Жданов (1843-1900) дӓ В. Л. Лукьянов (1860-1940) ылыныт, нӹнӹ кырык марынвлӓ гишӓн рушла этнографи артикльвлӓм сиренӹт. Тидӹ гӹц пасна кыдӹтидӹ пӓшӓштӹш литература жанр докат лишӹл ылыт, шамаклан Маляров Угарман газетӹштӹ Акпарс гишӓн «Черемисвлӓ» поэмым пецӓтлен, Лукьяновшы – «Черемисинӹн тетя годшаш ӓшӹндӓрӹмӓшвлӓм».

Кырык мары литературылан виӓнгӓш кого импульсым 1917- шӹ ин лишӹ Октябрь революци пуэн. У тӱнымбалым чангымы шӱлӹшӓн кырык марын творчский демвлӓ лоштат ситӓлӹк ылыныт, кыдывлӓ туан йӹлмӹнӓ доно сӹлнӹшаям виӓнгӓш пижӹнӹт. Нӹнӹ логӹц сек яргата лӹмжӹ поэт семӹнь ӹшкӹмжӹм анжыктышы Никон Игнатьев ылын (1895-1941). «Кырык марынлан» пӹтӓриш лыдышыжым тӹдӹ 1919-шӹ ин сирен.

1920-шы ин Шур монастир вӓреш Кырык Мары педтехникумым пачмы лин, кыды шукыштат агыл кырык мары культура эдемвлӓм йӓмдӹлӹшӹ ӓпшӓткудышкыжы сӓрнӓлтӹн. 1920-30-шы ивлӓн тӹштӹ кырык мары культурым анзыкыла виктӓрӹшӹ эдемвлӓ логӹц шукынжок ӓль тымденӹт, ӓль тыменьӹнӹт: 1932- шы ин лӓкшӹ «Вурс мардеж» лӹмӓн пӹтӓриш романын авторжы Никон Игнатьев, сӓрӹзӹ, поэт, кырык марла тымдымаш материалвлӓм йӓмдӹлӹшӹ П. Г. Григоьев- Эмӓш, сӓрӹзӹ Ромашкин дӓ молат. Пиш ӹжӓл, нӹнӹм трагедиӓн пуйырымаш вычен, тенге нӹнӹм 1930-шы ивлӓн Сталинӹн репрессивлӓ годым кыдыжым, Григорьев-Эмӓш гань лӱэн пуштыныт, кыдыжы – Н. Игнатьев гань тюрьмӓвлӓэш ямыныт.

1950-80-шы ивлӓн кырык мары сирӹмӹ культура дон йӹлмӹм мондымы доно иктӹ ылын. 1953-шы ин эртӓрӹмӹ йӹлмӹ конференци паштек, 1930-шы ивлӓн шомы кӱкшӹцвлӓ — кырык мары йӹлмӹм Педтехникум дон Пединтститутышты тымдымашым монденӹт дӓ лач алык мары йӹлмӹ филологвлӓм веле йӓмдӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Тенге гӹнят кырык марла тыменьмӹ книгӓвлӓм лыкташ цӓрнӹделыт, сӹлнӹшая пӓшӓвлӓӓт альманах дон антологивлӓ семӹнь лӓктӹкӓленӹт. Кӹзӹтшӹ авторвлӓ логӹц ӹшке докыжы интересӹм лыкшы сирӹзеш Виталий Петухов (ш. 1954) шотлалтеш, тӹдӹ шӹренжок истори тематикӓн романвлӓм сирӓ, но тӹ годӹмок ик детективӹмӓт «Корны мыч арава кен» сирен шоктен дӓ фэнтези жанрышты экспериментвлӓм ӹштӹлеш. Шая «Ылен ылын…» пӓшӓжӹ гишӓн кеӓ, кышты финн-угр халык ямаквлӓн элементвлӓштӹ кычылталтеш. Кӹзӹтшӹ кырык мары сӹлнӹшая гишӓн Юлия Куприна шайышт пуа.

Мычашеш тӹ тӹнг мӓгӓлвлӓм анзыкы лыктам, кыдывлӓ кырык марла попышывлӓн историштӹ кого катастрофывлӓ ылыныт дӓ шукы ямдымашым канденӹт.

1. 10-13 курымвлӓн колонизаторвлӓ ваштареш кредӓлмӓшвлӓ дӓ Йыл Кӱшнӹш ӹшке вӓрвлӓм кодымаш.

2. 14-15 марынвлӓн ӹлӹмӹ мӱлӓндӹвлӓш монгол-тадарвлӓн шыркедӹл каштмышты.

3. 15-шӹ курымын кырык марынвлӓн тьотявлӓн тьотявлӓнӓн пӹтӓриш аравлӓштӹ Москови лӹвӓкӹ вӓрештӹт. Австри историк Герберштейн тидӹм 1487 и доно датируя. Азаным сӹнгӹмӹ якте (1552) кырык марынвлӓн мӱлӓндӹвлӓштӹм кыце рушынвлӓ, тенгеок тадар сӓрзӹвлӓ ташкен, шолышт дӓ кравен сӓрненӹт. Нерат лишӹ кырык мары лужавуйвлӓ Москвашкы каштызывлӓм колтат дӓ Москва лӹвӓкӹ пырымышты гишӓн ядыт. Шукынжок ти каштызывлӓм лужавуй Акпарс вуйлатен манын попат. 1523-шы ин кырык мары лужавуйвлӓн Цепель резиденциштӹ лишнӹ кугижӓ Васили 3-шы Шурдӹнг кӓрмӓнӹм шӹндӓ. Кыце тиштӹ кредӓлмӓшвлӓ кенӹт, истори ак шайышт, но кырык марынвлӓ колонизаторвлӓлӓн «Теве, тӓлӓндӓ мӓмнӓн резиденцинӓ, толда дӓ мам ӹштӹнедӓ, тӹдӹм ӹштӹдӓ!» манын келесӹмӹштӹлӓн ӹнянӓш ак ли. Тидӹ паштек шукы кырык марыным кӹзӹтшӹ Курск губерняш депортируйымы. Тӹштӹ тӹнӓм Москови дон Литва лоштыш пӹсмӓн тӹр кен. Вес кырык марынвлӓжӹ Йыл ымбакы кыргыжыныт.

4. XVI-шы курымаш Черемис вырсывлӓ. Цилажӹ кым Черемис вырсы ылын. Пӹтӓришӹжӹн пижӹн кемӹжӹ 20 декабрь 1552 дӓ йӧрӹмӹжӹ май 1557 и доно датируялтеш. Кокшы 1572 ин шошым тӹнгӓлӓлтӹн. Кымшыжы 1580-шы ивлан кен дӓ 1590-шы инӓт вӓк кредӓлмӹ. Вырсы действивлӓ Йыл вес сирӹштӹ кенӹт, но тенге гӹнят Кырык сирӹштӹшӹ халык нержӹм когонжок ӹнжӹ лӱктедӹл манын, 1583-шӹ ин марынвлӓн ӹлем вӓреш рушӹнвлӓ Цикмӓ кӓрмӓнӹм шӹндӓт дӓ ти халык вуйжым колонизаторвлӓ анзылнет кымык ӹштӹжӹ манын, тымдалалмы урокымат эртӓренӹт – кырык мары халык анзылны рушынвлӓ ваштареш ылшы мары пӱэргӹвлӓм казненӹт. Тидӹ паштек рушынвлӓ марынвлӓм Цикмӓ дӓ Йыл тӹр гӹц 7 уштыш ӧрдӹшкӹ ӹлӓш поктен колтат. Седӹндоно кӹзӹтӓт эче Кырык сирӹштӹш руш солавлӓ Йыл лишнӹ шӹнзӓт. Кӓрмӓн донӹ ылшы пӹсмӓнӹм кырык марынвлӓ «цик» (пӹсмӓн, рушла: черта, граница) манаш тӹнгӓлӹнӹт. Тенге марынвлӓн лексикышкы «Цик хала» варажы «Цикмӓ» шамак пырен. Ти шамакым 1930-шы ивлӓ якте кычылтмы, варажы «тоштемшӹ» шамак категориш ваштымы. Тӹ годымок кожла марынвлӓ кырык марынвлӓ гишӓн цикмӓнӓйвлӓ лӹм доно кынамжы попат.

5. Тыл дӓ кердӹ доно марынвлӓм хӹрестӹмӓш. Кымдӓн пӓлӹмӹ историк академик Ксенофонт Сануков христианизаци мары халыклан кого дӓ нелӹ ямдымашвлӓм канден манын пӓлдӹртен. Шамаклан, кыце Вӹтлӓ лишнӹш марынвлӓм хӹрестенӹт, истори гӹц пӓлена. Хырестӓш манын нӹнӹм Вӹтлӓ тӹрӹш поктенӹт, анзыцшы кого шалвлӓм ӹштенӹт, тӹштӹжӹ эдемвлӓм сакӓш лижӹ манын мӓнгӹвлӓ шалгенӹт, кӱ хӹрестӓлтмӹ ваштареш ӹлӹн, нӹнӹм сӓкӓлтенӹт. Кечӹшӹ эдемвлӓ доно циц ылшы шалвлӓм сир гӹц шӹкӓл, Вӹтлӓ мыч ӱлӹкӹла колтенӹт, нӹнӹжӹ тӹшец Йылышкы пыренӹт, тидӹм Кырык сирвлӓ ужын кердӹнӹт. Пиш эффектӓн йӧн, но эдевлӓ ваштареш ылышы.

6. Йыл тӹрӹштӹш халыквлӓн мӱлӓндӹвлӓштӹ 17-шӹ курымынат эче ладна ӹлӹмӓш ылде. Кырык марынвлӓ рушынвлӓ лӹвалнӹ ылмышты доно со эче довольна ылделыт, рушынвлӓн рабышты лимӹшты –шоде ылын, тидӹжӹм кырык марынвлӓн Степан Разинӹн йола лӹвӓлнӹжӹ активно кредӓлмӓшӓт анжыкта. Тӹ годымок, 18-шӹ ин Емельян Пугачев сага кырык марынвлӓн кредӓлмӹшты– шоде, тӹдӹжӹ Цикмӓштӹ ылын гӹнят, армишкӹжӹ ушныделыт.

7. 17-шы курымын Йыл тӹрӹштӹш халыквла лошты кӹртни хӓдӹрвлӓм кычылтмаш дӓ тӹдӹ гӹц оружим ӹштӹмӓшӹм запрещӓйӹмӹ закон. Ти халывклӓлӓн тенгеок бизнесӹм ӹштӓш, товарым выжалымашым запрещӓйӹмӹ. Тидӹ моральный депрессиш эдемвлӓм канден дӓ креативный ылмым индивидум гӹц лыпшен лыкташ палшен. Марынвлӓ керӓл хӓдӹрвлӓм лач руш купецвлӓ гӹц веле нӓлӹн кердӹнӹт, нӹнӹжӹ седӹ, марынвлӓ гӹц кым каваштым ньӹктӹнӹт. Махань негативный кишӓвлӓм халыкнан характерӹштӹжӹ ти полтитка коден?

8. 18- 20 –шы курымвлӓн кырык марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ тырын дӓ ладнан ӹленӹт манаш лиэш. Но тенге гӹнят 1842-шы ин марынвлӓ дон суасламарынвлӓ руш чиновниквлӓ ваштареш шагалыныт. Ӓкрӓм кредӓлмӓш.

9. 1920-шы ивлӓн Йыл тӹрӹштӹ кого шужымаш ылмы велдӹк шукы эдем колен. Продуктывлӓ доно палшык Америка гӹц толын ылын, но большевиквлӓн парвалышы дӓ шужышывлӓлӓн палшымышты шоде.

1930-шы ивлан эртӓрӹмӹ Сталинӹн репрессивлӓ, кынам сӓмӹрӹк мары интеллигентвлӓм лӱэнӹт, тюрьмӓвлӓштӹ ясылӓнӓг дӓ шӱӓш манын шӹнзӹкте-нӹт.

10. Кокшы Тӱнымбал вырсы, 1939-1945-шӹ ивла. Лач кӹзӹтшӹ Кырык мары район гӹц фронтышкы 16 000 утла кырык марыным поктыл кемӹ, нӹнӹ логӹцшӹ 9000 нӓрӹ веле токышты пӧртӹлӹн.

11. Кӹзӹтшӹ жепӓш катастрофа – тидӹ Шывашар ГЭС доно кӹлдӓлтшӹ экологи катастрофа, кыды вӹкӹ Руш Элым виктӓрӹшӹвлӓ нигыцеӓт ары вуй доно анжалмышты ак шо. 1980 –шы ин Йылым лӱктӓлмӹ гишӓн кожла, вӹтлӓ дӓ кырык марынвлӓ 30 % мӱлаӹндӹштӹм ямденнӓ, 8000 эдемӹм эвакуируйымы, шукы сола дон ӹлемвлӓ вӹд лӹвӓлӓн кодыныт. Кӹзӹт ӹнде кырык марла попышывлӓ анзылны эчеӓт ти кого лӱдӹш шалга – Россий Федерацин Премьержӹ, Владимир Путин 2010 кӓнгӹжӹм ти ГЭС-ын кӱкшӹцшӹм 68 м якте лӱктӓлӓш указым сирен. Тидӹ паштек Мары Элышты 12000 эдемӹм эвакуируйымы лиэш. Маняр мӱлӓндӹ вӹд лӹвӓлӓн ямеш? 1990-шы ивлӓн, кынам гражданвлӓ ӹшке протестыштӹм ти ГЭС ваштареш ӧлицӓвлӓштӹ вӓк анжыктен кердӹнӹт, Кырык сирӹштӹ подписьвлӓм погенӹт, тӹштӹ 15 000 нӓрӹ лӹмӹм погымы. Кӹзӹт, 2000-шӹ ивлӓ ГЭС ваштареш шӹрен веле юкыштым лыктыт, пӓшӓ вӓрӹштӹм ямдымы гӹц лӱдӹт. Лач кынам-тинӓмжӹ веле газетвлӓ сирӓлӓлӹт. 2009-шӹ ин Йылын кӱкшӹцшӹм лӱктӓлмӹ ваштареш Суомиштӹш культурӓ йенгвлӓн «Кийла» лӹмӓн организаци интернетӹштӹ лӹмвлӓм погаш тӹнгӓлӹн дӹ Йыл вӹдӹм лӱктӹлмӹшӹм «Руш Эл доно кырык марынвлӹ ваштареш эртӹрӹм геноцид» манын увертӹрен. Тӓӓт ӹшке юкдам пуэн кердӹдӓ:

http://mariuver.wordpress.com/2009/08/30/finny-cheboksar-ges/

Мычашеш кӹтӹк иктешлӹмӓш: пиш ӹжӓл истори дон геополитикыштыш вӓрлӓнӹмӓш кырык мары йӹлмӹм кӹзӹт ямдымы анзыкы канден шагалтенӹт. Тӹдӹ ӹнжӹ ям манын мам ӹштӓш? Техень халык шая улы: «вӹдӹшкӹ вӓлаш тӹнгӓлшӹн ытаралтмыжы, тӹдӹн кидӹштӹжӹ». Тидӹжӹ соок вӓл тенге? Шамаклан Йыл вӹдӹм лӱктӓлмӓш ядмаш, кыдым кырык марла попышывлӓн контекстӹштӹ кого катастрофа, культура дӓ ланшафтвлӓн кого ямдымашвлӓ доно тангӓштӓрӹмӹла, кыды эвакуацивлӓ докы канда. Махань эксӹквлӓм Шывашар ГЭС-ӹм колтымаш кырык марынвлӓлӓн канден, тидӹм Россий Федерацин масштабышты ынгылаш лижӹ манын техень картинӹм ужына ыльы: сӓндӓлӹкӹн Европы монгырыштыш территорижӹ вӹд лӹвӓлнӹ лиэш дӓ 30 миллион эдемӹм эвакуируяш вӓрештеш ыльы. (Ӓшындӓрӹкӓлӓм: кырык марла попышывлӓ 30% мӱлӓндӹштӹм ямденӹт, тӹшец 8 000 нӓры эдемӹм эвакуируйымы). Но техень сценари гишӓн шанашыжат ак ли дӓ шаналтет гӹнь тӹньӹм весӹвлӓжӹ йӱдӹшеш веле шотлат ыльы. Но вет кырык, вӹтлӓ дӓ кожла марынвлӓ доно лач тенге лиӓлтӹн. Тидӹ паштекшӹ ӹне мӓ Кӹзӹт ӹнде кырык марынвлӓ у экологи катастрофа анзылны шалгат. Тиштӹ сек абсурдныйжы теве ма – цилӓ решени, ма ти ГЭС доно кӹлдӓлтӹн, кырык, кожла дӓ вӹтлӓ марынвлӓ гӹц яддеок ярыктымы лин, нӹнӹн ик представительӹмӓт икӓнӓкӓт хытырен шӹнзӹмӹ стӧл лошкы ӱжмӹ агыл. Тӹ ядмӓшвлӓ, кыды миноритет халыкын толшашыжы, йӹлмӹжӹ, культурыжы доно кӹлдӓлтӹнӹт, нӹнӹ гӹц паснаок решӓлтӹт. Халыкын мненижӹм тенге игнорируйымашым Россий гӹц пасна Европын иктӓ вес сӓндӓлӹкӹштӹжӹ эче моат вӓл?

Официальный Руш Эл кого интерес доно Балти сӓндӓлӹквлӓштӹш рушла попышывлӓн ядмӓшвлӓштӹ паштек вӓнга, но тӹ годымок ӹшке кӧргӹштӹжӹ чӹдӹ шотан халыквлӓ доно ма лиӓлтеш, кыце ужына, когонжок тӹдӹм ак тыргыжландары. Тенгежӹ гӹнь вӹдӹш валаш тӹнгӓлшет тек ӹшкӹмжӹм ытараш цаца, тӹдӹлӓн ытарышы кидӹм виктӓлтӓш агыл гӹнь, тӹдӹ вален дӓ кеӓ. Лӹмӹнок тидӹ тенге, кынам ядмаш миноритетӓн йӹлмӹ доно кӹлдӓлтӹн. Кырык марла попышывлӓ анзыкылажат туан йӹлмӹнӓ доно попыненӓ, тӹдӹм школышты тыменьненӓ, книгӓвлӓм лыдненӓ, книгӓвлӓӓм сирӹмӹм керӓлеш шотленӓ — цилӓ тидӹ тӹр гач нима утым тергӹмӓш агыл, тидӹ нормальный тергӹмӓш, йӹлмӹнӓ дон культурына ӹлӹжтӹ манын. Тенгежӹ мӓлӓннӓ, вӹтлӓ, кожла дӓ кырык марынвлӓлӓн, туан йӹлмӹнӓ ӹнжӹ ям манын махань виӓн дӓ махань цаткыды лимӓн? Каеш, тидӹм ӹштӓш манын мӓмнӓн ӹшке кӧргӹштӹшнӓ ви дон перегӓлт кодаш цацымашна веле ак ситӹ, мӓлӓнна кугижӓнӹш палшык келеш, чӹдӹ шотан халыквлӓн законвлӓм Российӹштӹ сирӹмӹ гӹнь, ти законвлӓӓт мӓмнӓм тӹкӓлӹштӹ, халыкна ваштареш законвлӓм лыкмыла агыл, тӱнымбалны, лӹмӹнок Европыштат техень вивлӓ да институтвлӓ лишӓшлык ылыт, кыдывлӓ Европыштыш миноритетӓн йӹлмӹвлӓ верц шалгышты. Европын лингвистика картыжы гӹц кырык мары йӹлмӹ ӹнжӹ ям манын, тӹдӹлӓн махань-шон палшык келеш. Тидӹлӓнжӹ кынамжы кого палшыкшат ак кел, тӹдӹн ылмыжым цаклымаш дӓ тӹдӹн вӹкӹ пуры анжалтышок ситӓ, кыды пуры кӹцкӹвлӓм канден кердеш.

Пиш позитивный эффектӹм ти семинар пуш, мӹнь пӓлӹмӹ кырык марынвлӓ доно тидӹ гишӓн попымем годым, Парижӹштӹ кырык марла докладем ӹштем манын келесӹшӹм, нӹнӹжӹ тидӹлӓн шӱмӹштӹ вашт ӹвӹртевӹ. Седӹндоно кыце ӹшке лӹмем доно, тенгеок кырык марла попышывлӓн лӹм доно Парижӹштӹ мары кечӹвлӓм организуйышывлӓлӓн дӓ тиш толаш палшышывлӓлӓн кого таум келесӹнем. Тау! Merci!

Валери Микор,
поэт, «Цикмӓ» журналын редакторжы