Марий символикым моштен кучылтман

Марий йумыйӱла ушемын тамгажеМарий еҥын шочмо калыкшын ӱдыр-эргыже улмым ончыкташ кумылжо тӱрлӧ семын палдырна. Тидым ышташ утларакшым марий мут, орнамент, пале-влак полшат. Визиткыштат тӱрым шукын кучылтыт. Марий вургемым чийышылан кызыт нигӧ огеш ӧр. Шуэнрак гынат, «Мый марий улам», «Юмо, арале» возыман автомашина-влакат шинчалан пернат. Озаштым ик эн лӱддымӧ, чолга улыт манам ыле. Пытартыш жапыште марий ойым возыман, тӱрым сӱретлыман футболко-влакым ужалымашке луктыныт. Нуным мероприятийлашке кумылын чият. Ятыр организаций шке эмблемыжлан, символикыжлан марий орнаментым келыштараш тӱҥалын. Бизнес аланыште пӧрдшӧ, кажне пашалан акым палыше-влак коклаште тиде поснак шижалтеш. Шуко тӱрлӧ фирме, предприятий коклаште ойыртемалтшын кояш лачак марий тӱрын ужашыжым марий-влак веле огыл кучылтыт. Тидыже моткоч сай. Нуно шке бизнесыштым веле огыл, калыкнам чапландарат. Но айста ончалына, чылажак закон почеш ышталтеш мо? Тидын годым икте-весын автор правам пагалена мо?

Символикыже – иктын, пайдаланатше весе-влак

Ик марий футболкышто марий орнаментым тӱсленрак ончальым гын, «Марий кумалтыш» юмыйӱла ушемын символикыжым ужым. Ушемын пашажлан — шкешотан рекламе, шоналтышым. Но, вес могырымжо, тудым футболкыш печатлен ужалаш Марий юмыйӱла ушем кӱштен мо? Уке. Бизнесъеҥ-влак парышыштым шканыштак гына кучылтыт.

Кодшо ий шыжым марий йылме шотышто ик «йыргешке ӱстелын» программыштыже Марий юмыйӱла ушемын символикыже шинчаш угыч перныш. Тушто лийше онаеҥ-влак А.Рукавишников ден Е.Виногоров мероприятий гыч волышо кумыл дене кайышт: «Ушемнан символикыжым кӧ шона, тудо шканже кучылтеш. Шот огыл. Организацийна тиде символике дене регистрацийым эртен», — маньыч.

Юмыйӱла ушемын еҥже-влак, марий тӱрын ик орнаментшым налын, тудым шке палышт дене келыштареныт. Теве сӱретым ончалза. Кажне палыже мом ончыкта – раш. Кум точкыжо нарынче тӱсан улыт гын, ӱлнӧ вераҥдыме кум лукан фигуржо ужар тӱсан. Лач тиде пале-влакым ешарыме дене марий орнамент ушемын символикышкыже савырнен. Нине пале деч посна улшо орнаментым чыланат кучылтын кертыт. Но кум точко да ужар треугольник улыт гын, тудым кучылташ лач юмыйӱла ушемын гына праваже уло. Сандене социальный сетьыште саде марий футболкым ужалышын рекламыжым ужымат, шижтарен возышым. Самырык еҥ тӱҥалтышлан ӱчашаш гына пиже: «Могай тендан сомылда? Ме шке палена, мом ышташ…» Икмыняр пачаш умылтарымеке гына тудо саде футболкым рекламе гыч кораҥдыш. А такшым нуно вет тидын дене оксам ыштат, юмыйӱла ушемлан процентым огыт тӱлӧ.

Тыгак ик марий шке группыжын аватаржылан тиде символикым шынден ыле. Тудо гын вигак оем дене келшыш да вес аватарым келыштарыш. Онаеҥ-влак тиде йодышым ӧрдыжеш огыт кодо. Марий юмыйӱла ушемым регистрироватлаш шагал огыл вий, жап кӱлын. Тудын символикыжым шонашат вуйым пудыратылман ыле. Ушемын пашажым вӱдышӧ Галина Ласточкина ты йодышым тӱткын эскера.

Ӱмаште Евровиденийыш ямдылалтмышт годым «Бурановысо ковай-влакын» Марий юмыйӱла ушемын эмблемыжым келыштарыман банер ончылно мурым йоҥгалтарымыштым ик телеканал дене, очыни, шукынжо ужында. Финн-угор калык-влакланат лишыл ты орнаментым уло тӱнялан ончыктымаш — пеш кугу ошкыл. Но нуно тудын ойыртемжым шотыш налын огытыл. Г.Ласточкина тунам ушемын лӱмжӧ дене телеканалын пашаеҥже-влаклан электрон серышым возен, телефон дене йыҥгыртен. Саде роликым тетла эфирыш луктын огытыл.

Теве кодшо кушкыжмын «КонтактыШте» манме мер вотышто Удмуртийысе «Италмас» ден «Марий Эл» кугыжаныш куштышо ансамбль-влакын пырля эртарыме концертышт нерген афишым ужым. Кок фото коклаште адак саде символикым вераҥденыт.

Йодыш лектеш: ушемын эмблемыже Удмуртийыш кузе логалын? Г.Ласточкинан палемдымыж почеш, ик ийын кугу кумалтышыш Удмуртий гыч журналист толын. Очыни, тудын «кышаже» палдырна. Тиде символике таче кечын Чумбылат курыкышто верланен. Кумалаш толшо кажне еҥ тудын ончылно фотом ыштен кертеш. Но тудым шкан пайдам налаш манын кучылташ ок лий. Тӱҥ онаеҥын лӱдыкшыдымылык шотышто алмаштышыже А.Рукавишников тидын шотышто тыгерак мане: «Символикынам кучылташ шонат гын, юмыйӱла ушем дене каҥашышаш улыт. Тудын могай лийшашыж нерген шуко шонымо, ятыр еҥ дене каҥашыме. Эмблемын шке значенийже уло. Айде-лийже кучылташ шотлан ок тол».

Калыкнам чапландарыше кумыл

Йошкар-Олан «Мариэлочка» ӱдырамаш футбол командыже саде символике дене пайдалана. Такше тудо командылан сеҥымашке шуаш полша гын, Пӱртӱс юмылан вуйым савыман. Командын тренерже Евгений Леонидович Петров марий веле огыл, тудо чолга марий. Шочмо калыкын чапшым тӱнямбалне чапландараш манынак, тиде символикым командылан келыштарен. Республик лӱм дене модшо командылан марий орнаментым ойырен налмыжлан тудым кӱкшын аклыман да тауштыман. Лач юмыйӱла ушемын палыже-влакым (кум точкым, треугольникым) гына кораҥден, футбол командылан келшышым шыҥдарашышт кодеш. Марий тренер тиде темлымаш дене тӱрыс келша. Тиде эмблемымак Российыште марий-влакын тӱшкан илыме ик кундемыште лиймем годым культур полатыште ужынам.

Йодышым шымлыме годым икте рашеме: чонлан, ушлан келшыше символикым кучылтшо-влак тудын мом ончыктымыжым, кузе ышталтмыжым, могай организацийын улмыжым огыт пале. Тӱҥ шотышто лӱмынак огыл, а палыдымылан кӧра кучылтыныт. Нуным титаклаш вашкыман огыл. Эмблемым шке кумылын поро шонымаш дене гына вераҥденыт. Но палыман теве мом: тиде символике таче кечын Россий Федерацийын Юстиций министерствыжын Марий Элысе управленийыштыже официально регистрацийым эртен. Россий Федерацийын коммерческий огыл организаций-влакын пашашт шотышто департаментшын директоржо В.Титовын 2012 ий 23 январьыште Марий юмыйӱла организацийын вуйлатышыже, Тӱҥ онаеҥ А.Таныгинлан колтымо серышыжат тидымак пеҥгыдемден ойла. Символике регистрацийым Россий Минюстын 2009 ий 31 мартыште лекше 97-ше №-ан приказше дене келшышын эртен. Тудыжо коммерческий огыл организаций-влакын эмблемышт ден мер организаций-шамычын символикыштын кугыжаныш регистрацийышт нерген пунчаллан келыштаралтын.

Пу вийТаче кечын Россий Минюстын Марий Элысе управленийыштыже марий орнаментан символике дене регистрацийым эртыше эше ик организацийым палена. Тиде Марий Элысе ремесленник-влакын “Пу вий” регионысо мер организацийышт. Вуйлатышыже – кидмастар Виталий Кудрявцев.

Марийлан эре йӧра…

Шернур посёлкыш пурымаште кугу гына щитыш марий вургеман ӱдырамашын фотосӱретшым вераҥдымым шукынжо ужыныт. Тӱрызӧ, амалкалче Ираида Степанова Шернурыш толшо-влакым саламлен вашлиеш. Но, мо оҥайже, шкеже тидын нерген лачак «Марий Эл» газет гоч гына пален налын. Кӧ тудын фотожым келыштарен? Тидын шотышто тудын деке йодмаш дене нигӧ огыл. Тиде йодышым ола шотан Шернур посёлкысо илемым вуйлатыше Н.Лежнинлан пуышым.

— Кӧ тиде щитым вераҥден, каласен ом керт. Мый тыгай кӱштымашым нигӧланат пуэн омыл, — вашештыш Николай Иванович.

Ик шотшо дене – тӱрызылан чапле рекламе. Тыгай щит Кужэҥер кундемыште верлана гын, эшеат лачеш толеш ыле. Шернур кундемын шкенжынат чапланыше тӱрызыжӧ Лидия Веткина уло. Молан тудын фотосӱретшым вераҥдаш огыл?

Вес пример. Кодшо шыжым Марий театрын буфетысе барыштыже «Сандал» кафен рекламе шотан визиткыже-влак киеныт. Тӱткынрак ончальым гын, тушто мелна кышыл дене марий вургеман Ираида Александровна шога. Лачак шкежат театрыште ыле. Йодде шым чыте: «Кафелан рекламым ыштет?» ӧрын кайыш. Тылеч вара кафен озаже-влак дене мутланен. Тӱҥалтышлан умылыдымаш лийын гынат, варажым ик ойыш шуыныт.

Таче кечын марий-влак кокла гыч «брендым», автор правам суд гоч арален налшыже тудак гына, манаш лиеш. Вич ий ончыч И.Степанова ик савыктыш деч книгалан автор праважым арален налын. Ик ият пеле ончыч кеҥежым Марий Элысе рушла савыкталтше кок газет редакцийым судыш пуэн. Ик газетше тӱрызын чапле фотосӱретшым савыктен. Марий вургеман кинде-шинчалым кучен шогышо ӱдырамаш, воктеныже – тӱмырым кучышо изаже… 80 тӱжем экземпляр дене савыкталтше газетыште нуно пуйто пластик окналан рекламым ыштат. Вес газет редакцият тудын фотож дене пайдаланен. Ираида Александровнан палемдымыж почеш, редакций пашаеҥ-влак тӱҥалтышлан чылажымат воштылчыкыш савыреныт. Очыни, марий вате умбакыжак ок кай, шоненыт. Кум ганажат делам суд марте шуктышыжо, аралышыже марий адвокат В.Иванов лийын. Кокымшо делаж дене суд редакцийлан шагал огыл оксам тӱлаш пунчалын гын, кокымшо редакцийже мировой соглашенийым ышташ келшен. Владимир Кузьмич дене вашлийын мутланыме годым тыге каласыш:

— Суд практикыште марий сынан фотографийлан кӧра автор правам арален налме шотышто дела чынже денак уке, манаш лиеш. Шукынжо тидым куштылгын ончат. Судышто тыгай лектышым нигӧат вучен огыл. Чылалан вучыдымо лийын. Шоналташ гын, айдеме фотографийым ыштыме деч ончыч ятыр вийым, оксам пыштен: тӱрым тӱрлен, фотографым ӱжын, костюмжын авторжат – шкежак. Адакшым фотошто сынжат тудынак. Келгынрак ончалаш гын, разрешений деч посна еҥын фотожым эсогыл газетышкат вераҥдаш ок лий. Саде редакций-влак эн ончычак тудын «озаж» дене кутырен келшышаш улыт ыле. Автор правам Россий Федерацийын Граждан кодексшын 152.1 статьяштыже раш каласыме.

Мер организацийын символикыжым закон тыгак арала. Ик могырымжо, тудо товарный знак огыл. Туге гынат символике регистрацийым эртен гын, шкенжын аралтыш кӱкшытшӧ уло. Мый шкежат организацием лӱм дене марий орнаментым кучылтам. Южо сферыште тыршыше марий могай калык гыч улмыжым шылташ, «рушаҥаш» тырша. Сандене «марий орнамент-влак кӧлан кӱлыт» манме шонымашат шочеш. Закон почеш регистрацийым эртыше символикым арален налаш шонеда гын, эн ончычак, закондымын кучылтмо фактым палемден, тидым ыштылше-влак деке лекман. Чылажат деловой мутланымаш гоч лийшаш. Шот ок лек гын, полиций пашаеҥ дене пырля протоколым возыман, фотографийым ыштыман. Марий орнаментым кучылташ кӱлеш, но шотымат палыман.

Автор права нерген йодышым марий коклаште кӱлеш семын огына ончо. Марий радиолаште, прессылаште, икте-весышт деч уверым налын, шке лӱмышт дене вераҥдымышт, эфир гоч ойлымышт ик гана огыл шижалтын. «Уверым чыланат Интернет гыч налыт» маншат улыт. Рушла возымо уверым кок еҥ нигузе ик семын возен огеш керт. А савыкталтше уверым журналист молылан палыдыме источник гыч налын гын? Плагиат койыш умбакыже ынже вияҥ манын, сайынрак шоналтыман.

Икте-весе коклаште марий-влакланат тӱткӧ лийман. «Мыланна чыла лиеш, мемнам нигӧ судыш огеш пу» манме шонымаш эмблемым, еҥын фотожым айда-лийже кучылташ тарата. А суд закон ончылно мутым кучаш шогалтен кертеш.

Светлана Пехметова

Налмывер: «Марий Эл» газет

PS. Статья 23 февральыште лектын.  Возымо деч вара Шернурышто щитым кораҥденыт. «МарийЭлочка» шотышто рашемдыман: нуно очыни, огыт кучылт тиде футблокым.

3 комментария

Filed under Артикль-влак

3 responses to “Марий символикым моштен кучылтман

  1. Лайд

    Поро!
    Тыште, очыни, весымат шотыш налмаҥ
    — кунам яра кия – тудо нигӧланат пуйто ок кӱл;
    — яра киен-киен йомеш (кеч жаплан, кеч курымешлан) – чылан пуйто чаманен колтена: “эх, тыгай чапле ыле! но ала-куш йомо”;
    — а жапше годым, кӱлеш годым огына уж, огына акле;
    — укелан – суд уке (эсогыл шотдымын йлмдарыме гынат);
    — а иктаж-кӧ кийылтше ӱзгарым нӧлтал пышта, вара кучылташ тӱҥалеш гын, пошкудыжо вигак иктаж претензий дене вашка – тидат уда койыш;
    — весе – мемнан тоштерын ямдылыме шымлыме материалым (сылнымут да историй нерген) эсогыл правительстве уровенян мероприятийлаште, моло савыктышлаште тугакак кучылтыт (цитатым огыл, а кугу ужашым), тидлан ме сырымашат, судыш пуаш шонымашат уке (за публичное использование). Шонена, тидын дене ме калыкланна пайдам конден кертынна. Мыланна огыл, а Юылан тау, мыланна тыгай пашам шукташ полшымыжлан;
    — да тулеч молат. Тыште шотыш налман ик цельым (шонымашым) да тӱшка пайдам.
    Парням рӱзалтен “мотри!” манын каласыме деч ончыч.

  2. Ик марий

    Пеш кӱлешан темым тарватыме. Чӱчкыдын еҥ-влак палыде, шке шочмо калыкшым сайрак, моторрак ончыкташ ман тиде пале да сӱрет-влакым кучылтеш. Садлан, векат, нуным вурсаш, шудалаш сайжак огыл. Чылан вет нине пале-влакым кучылтын лач шке кӱсеныш оксам удралаш манын гына огыл ышта. Такшым автор шкежат тидын нерген воза.
    А вот уверым вес вер гыч источникым ончыктыде кучылтмаш марий СМИ-лаште правилыш савырнен манаш лиеш. «Марий Эл» газет тидын шотышто весе-влак деч сай могырыш нимынярат ок ойыртемалт. Теат пеш чӱчкыдын весе-влакын уверыштым «шолыштыда». Мутлан, тӱня мучко да Российыште мо лийме да оҥай событий нерген возымыда годым вет инфом вет ала-кушеч вес верла гыч налыда, но нигунам кушеч налмыдам огыда ончыкто. Журналст этике почеш те эре кушеч налмыдам возышаш улыда, мутлан «увертара РИА Новости», але «воза abc.com сайт». Но ни те ни вес марий СМИ чӱчкыдын нимом ок ойло, возо…

  3. Аноним

    Кердан маска тожо пеш онай верыште шинча. Кугу «тау» казимовлан, марий палым кайдарымыжлан.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google+ photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google+. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s