Нӹл мары поэтӹм äшӹндäрен

Книгä лыдшывлäн клуб

bartens_iziRaija Bartens, Kultainen aamunkoi. Neljän marilaisen runoilijan muistolle — Bibliotheca Ceremissica, Tomus VII — Savarie, 2007 / Рая Бартенс, Шöртньӹ ир жерä. Нӹл мары поэтӹм äшӹндäрен

Книгä лыдшывлäн клубышты эртӹш гäнä Ксенофонт Сануковын ”Валериан Васильев” книгäжӹм анжаш тӹнгäлӹнä манын, сиренäм ыльы. Но идä йäтлӹ, шергäкäн лыдшывлä, тидӹм вес гäнä ӹштенä, а кӹзӹт ”Нӹл поэтӹм äшӹндäрен” книгäжӹ гишäн шанымашвлäм анзыкыда лыктам.

Попашат уке, кынам мары сирӹзӹвлäн пäшäвлäштӹм вес йӹлмӹвлäшкӹ сäрäт, тӹнäм туан литературына верц когоэшнӹмäт шоэш. Теве, имештӹ Сергей Чавайнын, Николай Мухинӹн, Шабдар Осыпын дä Олык Ипайын лыдышвлäштӹм марофил, мары йылмӹн специалистшӹ, Хельсинки дä Гöттинген университетвлäн молнамшы профеесор Рая Бартенс (ш.1933 ин) финн йӹлмӹшкӹ сäрен. Книгäм Венгриштӹ лыкмы. Цилäжӹ тӹштӹ 202 ӹлӹштäш. Книгäштӹ яжо библиографи.

Нӹл поэт, нӹл эдем, нӹл пуйырымаш дä ти нӹл эдемӹн ӹлӹмäш мычашышты ик кечӹн, 11.11.1937-шӹ ин пӹтä. Ти кечӹн нӹнӹ лӱэн пуштмы ылыт.

Книгä Чавайн гӹц тӹнгäлäлтеш дä тидӹжӹ, седӹ тöр, такеш агыл вет ти поэт мары литературылан негӹцӹм пушеш шотлалтеш. Поэтвлäн ӹлӹмӹ, тыменьмӹ корнывлäштӹ, пäшäштӹ, махань атмосферӹштӹ пäшäм ӹштенӹт дä сиренӹт – цилä тидӹ келгӹн анжыктымы.

Текствлä иктöр пуалтыт, пӹтäри алык марла, вара тидӹм финнлä сäрӹмӹ. ”Оты” лыдышлан пытäриш вäрӹм пумы. Книгäшкӹ пыртымы лыдышвлäм Рая Бартенс сирӹмӹ жепäш культурологи перспективы доно анализируя, махань-шон кӹлвлäм кӹчäлеш.

Чавайнын лыдышвлä лоштыжы техеньвлä улы: ”Шошым”, ”Жерä”, ”Шошым нырышты”, ”Кäнгӹж йыд”, ”Куги”, ”Малын мӹньӹ шачынам”, ”Шӹжвӹк дон роза”, ”Книгä”. Лыдшылан тиштӹ ”Книгä” лыдышым сирäлтӹмӹ шоэш. Текст алык марла пуалтеш:

Ой, книга, книга!

Чылажымат тый кертат:

Кöжö тыйым лудалеш —

Пыл помышым раш ужеш,

Мланде помышым ушыж ден

Пурен лектеш шоналтен,

Южыш кӱза, чоҥешта

Шудо дене мутлана.

Ой, книга, книга!

Чылажымат тый кертат:

Чыла еҥым туныктет,

Чыла еҥым тый нöлтет,

Садлан тыйым чыланат

Пеш пагалат, йöратат.

Марий гына тыланет

Тупшым веле ончыкта,

Садлан марий калыкет

Пеле шужен эндыген,

Шем пöртыштö аҥырген,

Почаҥ илаш толаша…

Ой, книга, книга!

Чылажымат тый кертат:

Тӱрлö семын туныктет,

Чыла еҥым тый нöлтет!

Кӹзӹтшӹ жепäш мары семӹнь, лин кердеш, шукы кырык марла лыдшыжок ти лыдышыштыш ”Марий гына тыланет/Тупшым веле ончыкта…” шанымашвлä доно когонжат мелӹн ак ли. Пäлем, кырык марынвлä туан йӹлмӹнä донат ӹнде шукырак лыдаш тӹнгäлӹнӹт. Книгäвлä веле лäктӹн миштӹ! Мä нӹнӹм öрдӹшкӹ ана шӹкäл. Такеш агыл вет кырык марынвлä лошты процентуальноат кӱшӹл дä кӹдäлäш специальный тыменьмäшӹм нäлшӹвлä шукын ылыт.

Чавайн гишäн келесäш гӹнь, тӹдӹн ”Калевала” гань марла эпосым сирӹмӹжӹ гишäнäт пäлдӹртäш келеш, но пиш ӹжäл, попат, тӹдӹн кид сирӹшӹжӹм репресси ивлäн рокышкы мӱден коденӹт, тенге тӹдӹм иктäт моде дä лин кердеш, тӹшäк ӹндежӹ шӱнäт кен.

Тидӹ гӹц пасна тӹдӹ Шекспирӹн ”Оттелложымат” сäрен ылын дä ти пäшäлäнäт ямаш пуйырен. 1930-шы ивлäн библиотекывлä гӹц марла книгäвлäм кӹшкенӹт, фашиствлä ганьок, нӹнӹм тылышты вäк йылатенӹт. Тидӹ гишäн лыдатат, ”Мам вäл марла сирӹмӹ книгäлäн ӹлен лäктäш вäрештде?” шаналтет. Но тӹ годымок, марла книгäвлä со ӹлäт! Ӹлӹштӹ веле!

Тӹ годымок махань атмосферӹштӹ шӱдӹ и перви мары халык ӹлен, тидӹ гишäн Чавайнын шаявлäжӹ гӹц пäлен нäлäш лиэш. Рая Бартенс тидӹ гишäн сирä:

”Марынвлäн мӱлäндӹштӹ 7 и тымдышын пäшäм ӹштӹмӹжӹ годым Чавайнлан руш шовинизмӹм тырхаш вäрештӹн. Тӹнäм рушынвлä марынвлäм эдемешӹжäт шотлыделыт. Шамаклан 1914-шӹ ин школышкыжы инспектор толын дä малын тӹдӹн тыменьшӹвлäжӹ рушла тенге худан попат манын ядын. Ти школ рушын агыл, а марын школ манын Чавайн вäшештен. Тидӹм колын, инспектор ”Мӹнь тиштӹ инспектор ылмем годым, уездӹштӹ ик марын школат лишäшлык агыл.” Манын келесен. ”Анжемä вара, марынвлäн школ!” инспектор мыскылалын.

Октябрь Революцим Чавайн улы кымылжы доно вäшлиэш дä туан халыкшы верц куатан пäшäвлäжӹм ӹштäш пижеш. 1920-30-шы ивлä лошты шукым сирä. ”У элын кушмым куанен мый мурем” лыдышыштыжы тӹдӹ сирä: ”Эй, марий калык, ончык тый ончо! У элын кушмым куанен мый мурем.”

Чавайн туан халыкшым шӱмжӹ вашт яратен дä тенге гӹнят, тӹдӹм 1937-шӹ ин халык тышманеш лыктыт, Москвашты ӹлӹшӹ поэтлäн Йошкар-Олашкы толаш шӱдäт дä 25-шӹ майын вокзал гӹцок арестуен кеäт.

Поэтнä ынгылдарымаш сирмäшӹштӹжӹ сирä: ”Ӹшкӹмемӹм советский гражданинеш шотлем. Пäшäэм ӹштäш манын, ладнан пäшäэм ӹштäш ирӹкӹм пуаш ядам. Туан халыкем шӱмем вашт яратем. Ти яратымашым цäкӹнеш (преступлениэш) шотледä гӹнь, тӹнäм мӹньӹм наказен кердӹдä. Мам туан халыкланем дä совет кӹллäн ӹштенäм, пäледä.” Тенге Чавайн тӹ кечӹн сирен.

Николай Мухинӹн (25.11.1890) лыдышвлäжӹм пумы анзыц, Рая Бартенс поэт гишäн сирä дä махань пäшäм ӹштен, ынгылдара. ”Шöртньӹ жерä” книгäштӹ шамаклан, поэтӹн ”Шошым”, ”Тьырин мырыжы”, ”Кäнгӹж йыд”, ”Шошым вады”, ”Оты” дä мол лыдышвлäмäт пыртымы. Поэтӹн ”Мары халык, понгыжалт!” лыдышыштыжы лыдына:

Шӱм-кылетым, йылметым

Саклен тылат пӱрышет.

Нöлтал, марий, чонетым,

Илышаш уло ош кечет.

Кынел, кынел, ош марий,

Шордо гане куштылем!

Чонет улы, йылдырий,

”Теве мыйын,- ман,- корнем”.

Шабдар Осып (27.03.1898 ) гишäн Рая Бартенс кымдаракын дä келгӹнрäк сирä. Автобиографи гӹц пасна ”Шабдар дон В.А.Мухин”, ”Шабдар дон Н.С.Мухин”, ”Шабдар дон Олык Ипай”, ”Шабдар дон Чавайн” мычашвлä улы. Шабдарын ӹлӹмäшӹжӹ гишäнäт шукыракым сирӹмӹ, тӹштӹ махань атмосферӹштӹ 1930-шы ивлäн мары сирӹзӹвлä ӹленӹт, кыце икӹжäк-иктӹштӹ вӹкӹ анженӹт, пäлен нäлӹнä.

Шамаклан, журналист Айзенворт, кыды Шабдарын пашкудыжы ылын, кыце ти семня ӹлä, кӱвлä тӹшкӹ каштыт, кыце сирӹзӹн вäтӹжӹ чиä, тидӹ паштек тӹшлен дä иктешлä: ”Шабдарын пäшäдäржӹ доно техень ӹлӹмäшӹм дä техень шергäш выргемвлäм нäлäш ак ли, тӹдӹлäн тагышец окса вес вäр гӹцäт толеш дä лин кердеш, тӹдӹм националистический организацивлä финансируят.”

Шабдарын колымыжы паштек Айзенворт тӹдӹн должностьшым Мары Пединститутышты нäлӹн дä литературым тымден. 1942-шы ин тӹдӹм фронтышкы нäлӹнӹт, тӹ инок Сталинградышты колен.

Кыце критик дон поэт икӹжäк-иктӹштӹ доно ик йӹлмӹм мон ак кердеп, тидӹм В.А. Мухин дон Шабдар лоштыш кӹл гӹцӹн пäлен нäлӹнä. Пӹтäришӹжӹ литература критик ылын дä кокшын лыдышвлäжӹм утла льыскыдеш шотлен, критикуен, седӹндонат Шабдар Мухин вӹкӹ соок шӹдäн ылын дä шамаклан 22.04.1937-шӹ ин ”Правдашкы” сирӹмӹ сирмäшӹштӹжӹ В.А. Мухинӹм троцкист дä националист лӹм доно лӹмден, сирен колтен.

В. А. Мухин гӹц пасна Шабдарын поэзижӹм Олык Ипаят критикуен, тӹдӹн лыдышвлäжӹм “есенинство” лӹм доно лӹмдä,кыдым хулиганизм дон декаденство доно кӹлдӹмäн. Келесäш келеш, Шабдар Есенинӹн поэзижӹм лишӹлеш шотлен дä лӹмӹнок ямаш тӹнгäлшӹ солавлä гишäн сирӹмӹ лыдышвлäжӹм яратен.

Олык Ипай, Шабдарым критикуен гӹнят, тӹдӹн поэзижӹм шотеш пиштен. Тенге тӹдӹ 1931-шӹ ин Москвашты Кинематографи институтышты тыменьмӹжӹ годым Гарри Казаков дон коктын Суомин посольствышкыжы толыт дä кид доно сирӹмӹ лыдыш тетрадьым тӹшäк кодат, тидӹм Финн-Угр Ушемӹшкӹ колташ ядыт.

Ти тетрадь кӹзӹтäт ти Ушемӹн архивӹштӹжӹ Хельсинкиштӹ перегäлтеш, тӹштӹ цилäжӹ 22 лыдыш, нӹнӹ логӹц 17 Шабдарын лыдышвлäжӹ: ”Тäнгемлäн”, ”Мӹньӹн мырем”, ”Мäмнäн ӹлӹмäш”, ”Кӱслемлäн”, ”Ямшы шӹжвӹк”, ”Вадеш”, ”Туан сäндäлӹкемлäн”, ”Ечӹ мыры”, ”Корныгешӹ”, ”У и кечӹ”, ”Пöрттӱ”, ”Шошым вӹд”, ”Кäнгӹж ирок”, ”Кäнгӹж йыдым”, ”Йыдым”, ”Пеледӹш”, ”Эй, тумерет-цеверет”. Шабдар пӹтäриш лыдышвлäжӹм 20 иäшӹн сирен. Лыдшы тиштӹ ”Кӱслемлäн” лыдышыжы доно пäлӹмӹ лин кердеш:

Кӱслемлан

Эй, кӱслемже, моторем,

Могай йымыжге йӱкет!

Шӱмеш перныше мурем

Шокталтен, куандарет.

Эй, шеремет, тый декет

Пашаш ноен толмеке,

Ший кылетым перымекы,

Йöршеш чонем кандарет!

Мотор таҥын тӱсшымат

Умыр касын тый кондет,

Тудын оҥгыр йӱкшымат

Ший кылет ден шоктыктет.

Илышемын рӱдаҥшыже

Шӱмеш кочын шинчеш гын,

Еҥын неле, тор шомакше

Эрта тыйын воктечын.

Коклан поро таҥ дечат

Тыланет утла ӱшанем,

Йöсын шонымаш дечат

Сай мурет ден мый утлем.

1921 и

Олык Ипай (24.03.1912) мары литературын ярагата шӹдӹржӹ, кыце пӹсӹн пӹлгомышты кайын колтен, тенгеок пӹсӹн тӹдӹ йöрен. Ти поэт мары поэзим модернизируен, лыдышвлäн формышты дон ритмикыштым ваштлатен, тӹдӹ сонетвлäм, триолетвлäм, октавывлäм, терцинывлäм сирен. Литературыштыш процессвлäм тӹдӹ яжон пäлен, кыце руш тенгеок вадывел авторвлäн пäшäвлäштӹмäт лыдын.

Модернист манын сирӹшӹм гӹнят, Олык Ипайын лыдышвлäжӹ агитаци дä пропаганда шӱлӹшäн ылыт, тидӹ гишäн Рая Бартенсäт ӹшке книгäштӹжӹ пäлдӹртä. Тӹ годымок, ти поэт мары халыкын историжӹмäт келгӹн пäлен дä ӹшке семӹньжӹ ынгылен, ”Пирӹ” дон ”Айдар” лӹмäн кок поэмым сирен.

Олык Ипай ӹшке годшаш реаливлä гишäн шӹренок сирен дä ”колхоз” тематика поэзиштӹжӹ кымда вäрӹм йäшнä, тӹ годымок ти тематика доно сирӹмӹ лыдышвлäштӹжӹ критиквлä тӹдӹлäн алтазыкымат и моныт. Шамаклан ик лыдыштыжы ныр гишäн сирӹмӹжӹ годым, “шӹжӹ ныр охырын шалга” манын сирен. Тидӹм критиквлä муссируяш тӹнгäлӹнӹт дä поэт йориок колхоз нырым охырым анжыкта манын, шӹдӹн сиренӹт.

Техеньӹрäкок эче вес фактым моаш лиэш. Вес лыдышыштыжы поэт халык мырым кычылт, ”кечӹ лäктӹ шöртньӹ гань, той гань лиäт, валышат” сирен. Критиквлä тидӹм поэт совет кӹлӹм ваштылеш дä Кого Революцин шöртньӹ цӹрежӹм той цӹрешкӹ вашталтен манын сиренӹт.

Тенге Олык Ипайым 10-шы августын 1937-шы ин кычен кеäт. Авторын 8 тетрадьшым дä 126 ӹлӹштäшäн машинкы доно пецäтлӹмӹ текстшӹм конфискуят. Рая Бартенс Олык Ипайын ”Мланде пеледеш” поэма гӹц лаштыкым, ”Шӹжӹ тӱс”, ”Тел”, ”И. Т. Трофимофлан”, ”Шӹжӹ кечӹн”, ”Ошвуйвеледӹшӹм тӹнь кӹрӹц…”, ”Мыры дон мырызы гишäн” дä ”Поэт С. Г. Чавайнлан” лыдышвлäжӹм сäрен.

Ош вис-висым тые кӱрлын…

Изи годсек, чевер ӱдыр,

Тые тыште кушкынат.

Пуйто тые, чолга шӱдыр,

Тӱсет дене йолгенат.

Йоктаралын шинчавӱдым

Тые тыште кушкынат…

… Ош вис-висым тые кӱрлын,

Шкетын кодын, мужедат.

Вуйыштетше пöрдӹн тӱрлö,

Шӱлыкаҥын шогылтат.

Йöрата гын, я уке гын? –

Шкетын кодын, мужедат.

Йӱкет тыйын шергылт кайыш,

Ӱдыр-влак ден муренат:

”Кече лекте шöртньö гае,

Той гай лие, волышат.

Мемнан илыш порсын гае”…

Ӱдыр-влак ден муренат.

Тыйын ӱмыр, тыйын илыш

Шулен огыл орлыкеш.

Лачак ойго шоҥ гай шулыш

Волген лекше эр кечеш.

Чыла кызыт тыйын уло –

Шулен огыл орлыкеш.

Тыйын сылне у муретше

Каче шӱмым тарватен.

Тӱрлеман сай тувыретым

Чиэн лектеч шып кастен.

Маке гане чуриетшы

Каче шӱмым тарватен.

Тошто илыш — кодшо ломыж

Мардеж дене шаланен.

Капет тыйын йöршын омыж

Мо шот кызыт сöралген.

Муро, ӱдыр! Ойго йомын,

Мардеж дене шаланен!

Мане, тӹ ивлä годшен 70 и утла эртен. Ти нӹл сирӹзӹн ӹлӹмäш корныштым анжал, кӹзӹтшӹ сӹлнӹшая нырыштына пäшäлӹшӹвлä махань иктешлӹмäшвлäм ӹштен кердӹнä?

Седӹ, ти шотышты шукы йиш ядмаш дä анжалтыш лин кердеш, но мӹнь ӹшкежӹ гӹнь кок мäгäлӹм анзыкы лыкнем: вес эдем вӹкӹ мокшым йылатыде анжымашым дä туан сӹлнӹшаянам уэмдäш, модернизируяш цацымашым.

Ӹнянӹмӹ шоэш, марынвлä изин-олен вес марынын иктä-махань кӱкшӹцӹшкӹ шомыжылан сусу лиäш тымень шона, тӹдӹ иктä-кышкы шон гӹнь, тӹдӹн лӹвäлнӹ кишӹ ковержым ял лӹвецӹнжӹ шыпшыл ана нäл, шайыцын толын, тупышкыжы кӹзӹм ан шырал пу дä öрдӹштӹ лин, худа пи гань вӹкӹжӹ ана опты, анзылныжат, коктешлен, иронивлä доно ана попыл.

Шамак толшеш, мӹнь ӹшкежӹ журналист Айзенворт гань йäл мам чиäт дä мам качкыт, тидӹ паштек оролышы лимем ак шо. Эдемӹн техень качествыжы йӹрнӹктäрä вäк.

Тӹ годымок, Олык Ипай вӹкӹ ӹшке жепӹнжӹ ик семӹнь анжыделыт, тӹдӹм критикуенӹт гӹнят, тӹдӹн мары литературым уэмдäш цацымыжы мӹлäнем импонируя. Кӹзӹтшӹ жепӹн мары литературыштына шукырак модернист, шукырак сäмӹрӹк лӹм лиэш ылгецӹ, кыце туан сӹлнӹшаяна ӹлӹж кеä ыльы!

Мам эртӹш ин Йошкар-Олашты сентябрь тӹлзӹн эртӹшӹ финн-угр сирӹзӹвлäн конференциштӹ венгр литературовед Петер Домокош келесен: ”Кӹзӹтшӹ жепäш гань мары литература нигынамат эче сӹндӹы ылде. Мары сӹлнӹшаяшты пӹтäртӹш ивлäн раскыды пäшäвлä воксеок ак акеп дä тидӹм кого проблемеш шотлыман.”

Тидӹ паштек, седӹ, ”Кыце мары авторвлäлäн ти лаксак гӹц лäктäш?” ядмаш шачеш. Ти проблемӹм эртäш манын, пӹтäриок Мары Сирӹзӹвлäн Ушем келгӹ анализӹм ӹштӹшäшлык. Тидӹ гӹц пасна мäлäннä яжо критиквлä келӹт, кыдывлä соцреализмӹн теорижым веле агыл, тенгеок тӱнымбалныш литературыштыш вес йогымашвлäмäт пäлӹмӹ ылыт. Каеш, ӹшкежäт, мары сирӹзӹвлä вес литературывлäштӹ махань тенденцивлä кеäт, тидӹ паштек, когонжат ак тӹшлеп.

Мары литературына кӹзӹт пиш питӹргäлт шӹцшӹ атмосферӹштӹ ӹлä, тӹдӹ пӹц кеäш цацышы гань, шӱлäлтен колта ганьок, тӹдӹлäн йонгата мардежвлä пишок келӹт. Кӱ тиштӹ доктор семӹнь лиэш? Кӱ мары авторвлäлä йонгатанрак шӱлӹштӹ манын, окням пачын шуа? Шанымем доно мары культура йӹргецвлäштӹ литературына дä у книгäвлä гишäн шукырак хытыраш тӹнгäлӹнä гӹнь, тӹнäм халыкна сӹлнӹшаяна докат интересӹм лыктеш.

Литература, лижӹ тӹдӹ кого äль изи халыкын, соок маргинальный пӹсмäнӹштӹ ылын, тӹдӹн доно шоэн веле кого массывлä интересуялтыт, но тенге гӹнят, халыкна лошты иктä 20-30% туан йӹлмӹнä доно сирӹмӹ литература паштек тӹшлä дä лыдеш гӹнь, тидӹ пиш яжо линежӹ.

Тидӹ гӹц пасна вес ядмашвлääт лäктӹн миäт. Шамаклан кыце мары литературым Мары университетӹштӹ дä Бирск пединститутышты тымдат дä шӹмлäт? Кыце мары литературынам школвлäштӹ тымдат? Мам литературыштыш процессвлä гишäн “Ончыко” дон “У сем” дä вес газетвлä сирäт, радио попа дä ТВ информацим шäрä? Махань дискуссивлä у книгäвлä гишäн кеäт? Äль нӹнӹ кеäт ма? Такеш агыл лыдшывлäлäн Сергей Чавайнын “Книгäжӹм” лыдшывлäлäн сирäлтӹшӹм. Кӹзӹтäт ма марынвлä книгä вӹкӹ тенге анженä? Äль анжалтышна тӹ годшен вашталтын?

Валери Аликов,

Хельсинки

Оставьте комментарий

Filed under Книгам лудшо-влакын клубышт

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s