Марий Элышты шӹжвӹквлä мырат ма?

Книгä лыдшывлäн клуб

tammsaare_kur_marКнигä: Антон Хансен Таммсааре, ”Кугижä дон шӹжвӹк”, миниатюрывлä, новеллывлä дон пьесывлä. ”Сарта” книгäлыкмаш, Цикмä 2005 и. Цилäжӹ 322 ӹлӹштäш, иллюстрацивлä шим-ошывлä. Кӹжгӹ, глянец коман, яжо дизайнан книгä. Книгäвлäм Кырык Мары дä Килемар район библиотекывлä дон школвлäшкӹ колтымы. Нäлäш шанышывлä sarta10(какляка)hotmail.com адрес доно сирен колтыда.

Автор гишäн. Антон Хансен Таммсааре 30 январьын 1878-шӹ ин Ярвамаа уездӹштӹш хуторышты шачын. Пöртӹштӹ йӹр шӹргӹвлä, купвлä, нырвлä, алыквлä киэнӹт дä сирӹзӹн пäшäвлäштӹжäт техень ландшафтвлä шӹренок вäшлиäлтӹт. Таммсааре хресäнь пäшäм яжон пäлен дä тӹдӹ гӹц нигынамат шеклäнӹде, тидӹм шотеш пиштен дä романвлäштӹжäт тидӹ гишäн шӹренок сирен. Яжон, шот доно шӱм вашт ӹштӹмӹ пäшä цилä эдемӹмок сӹлнештäрä, тӹдӹлäн äкӹм пуа.

Толшаш сирӹзӹ пӹтäри солаштышы школышты, варажы 1898-1903 ивлäн Тартушты Трефнерӹн частный гимназиштӹжӹ тыменеш. Гимнази паштек Таллиннӹштӹ журналистӹн пäшäм ӹштä, пӹтäриш миниатюрывлäжӹм дä ”Шонгывлä дон ӹрвезӹвлä” повестьшӹм сирä.

1907-1911-шӹ ивлäн Тарту университетӹштӹ юридикым тыменьӹн, тӹ ивлäнок шоды цер доно церлäнен колта дä шулыкшым паремдäш манын, кок и нäрӹ (1912-1913-шы ивлäн) Кавказышты ӹлä. Пӹтäриш тӱнымбал вырсы жепӹн сирӹзӹ Эстоништӹ ӹлä дä вырсышты лиäлтмӹвлä паштек тӹшлä, антимилитаризм шӱлӹшäн пäшäвлäм сирä. Нӹнӹ шӹренжок газетвлäштӹ пецäтлäлтӹнӹт.

1918-шӹ ин 24 февральын Совет Россий дон Эстони лошты тырын ӹлӹмӹ гишäн вäшä-вäшä сирмäшӹм ратифицируйымы лин, кыды паштек Эстони Республика статус доно ӹшкевуяжы виäнгäш тӹнгäлӹн. Ӹшке сäндäлӹкӹм виäнгдäш, тӹдӹм у корнышкыла дä Европышкыла сäрäлäш манын, кого пäшäм сирӹзӹвлä ӹштенӹт.

Нӹнӹ логӹц иктӹжӹ Антон Хансен Таммсааре ылын. 1919-шӹ ин сирӹзӹ Таллиннӹшкӹ ӹлäш ванжа, тенге тӹдӹн творчествыжын яргатан пеледмӹ жепшӹ тӹнгäлäлтеш. 1922-шы ин Таммсааре ”Кырбоя хуторын хозажы” лӹмäн пӹтäриш романжым сирä, 1926-1933-ы ивлä лошты тӹдӹн пынжы лӹвец вӹц томан ”Тöр дон лачок” роман-эпопея, 1934-шӹ ин ”Ӹлӹмäш дон яратымаш” дä 1935-шӹ ин ”Мӹнь немӹц ӹдӹрӹм яратенäм” романвлäжӹ лäктӹт. ”Кишпад гӹц толшы Келтӹмäш” (1939) Антон Хансен Таммсаарен сек остатка романжы лин.

Сирӹзӹ персонажвлäжӹн характерӹштӹм анжыктышы яжо мастар, тӹдӹ эдемӹн психологижӹм, тӹдӹн амбивалентный шанымашвлäжӹм келгӹн анжыктен мышта, сирӹмӹ стильжӹ доно тӹдӹ реалиствлä докы лишӹл, но, тенге гӹнят, тӹдӹм итӹрä реалистеш ат шотлы, ХХ-шы курымын махань-шон модернизм шӱлӹшäн йогывлä, лӹмӹнок импрессионизм, сирӹмӹ стилешӹжӹ ӹшке кишäштӹм коденӹт. Таммсааре ушемкымдемӹштӹшӹ процессвлä паштек нигынамат вуйжым äмäлӹшкӹ шушыла анжыде, тӹдӹ ӹлӹмäш паштек окня вашт анжен шӹнзӹшӹ сирӹзӹ ылде, ушемкымдемӹштӹшӹ ядмашвлä вӹкӹ тӹдӹн ӹшке пингӹдӹ анжалтышыжы ылын.

Тидӹм лӹмӹнок сирӹзӹн ”Юдит” дон ”Кугижä кӹлмä” кок драмыштыжы ужына. Пӹтäриш пьесӹжӹ Библиштӹш тема доно кӹлдäлтӹн, но тидӹ веле агыл, тӹштӹ äтямӱлäндӹм яратымаш, эксӹкӹш вäрештшӹ туан сäндäлӹкӹм ытарымаш, политикӹн лӹмнержӹ, халыкын характержӹ, туан сäндäлӹкӹм дä халыкым вуйлатымашты индивидуумын рольжы, антимилитаризм тема, йымылан ӹнянӹмäш дä яратымаш, лачокла яратымаш гишäн шая кеä. Вес драмыжы, политический сатира, 1930-шы ивлäлäн актуальный ядмашвлäм тäрвäтä, гротеск йöн доно конкретно келесäш лидӹмӹ сäндäлӹкӹштӹ, политикӹштӹш, кугижäнӹшӹм вуйлатымаш дä демократи ядмашвлäм анзыкы лыктеш.

Пäлӹмӹ эстон сӹлнӹшая критик Фридеберт Туглас (1886-1971) 1916-шы ин Таммсааре гишäн кужы анжалтышан критикӹм сирä, кышты тӹнг вäрӹм ”Шонгывлä дон ӹрвезӹвлä” гишäн сӹрӹмäш йäшнä. Туглас семӹнь, автор повестьӹштӹжӹ утла цилä лудым дä трагическийӹм анжыкта: луды, лапы пӹлгом, луды йäр, луды алык, йӹрвäш лач купан мӱлäндӹвлä веле, акситешӹжӹ тӹдӹ сäмӹрӹк дä энергиäн эдемӹм пуштеш? Малын тенге? Сäмӹрӹк эдем ӹлӹшäшлык агыл ма? Малын тӹдӹлäн тинäрӹм ясланаш вäрештеш? Малын ӹлӹмäш вäреш колымаш тӹдӹлäн яжорак айырымаш? Седӹ, ти ядмашвлä мäмнäн вуйыштынаат сäрнäт, но äнят кӹзӹтшӹ жепäш ылынаат, вес йишрäкӹн авторымат ынгыленä. Äнят юхан дон Мари гань лиäш ак кел, тидӹм Таммсааре келесӹнежӹ ылын. Тӹ годымок, пиш ӹжäл, повестьӹм сирӹмӹ годшен шӱдӹ и эртен гӹнят, мäмнäн ӹлӹмäшӹштӹнä Маривлä гань эдемвлä кӹзӹтäт ылыт дä вуянматан ылмыштым трагеди лимӹ паштек веле шижӹт. Дä эче шижӹт гӹнь. Шамаклан ик лиäлтмäшӹм пäлем, кышты Каарелӹн ӹлӹмäшӹжӹм сäмӹрӹк кырык мары ӹдӹрлäн тырхаш вäрештӹн, кыды ӹнде Каареллäок ”курымаш тел омынжым ужаш манын” 28-иäшӹнок амален кен. Малын эдем шачеш? Ясыланен дä орланен ӹлäш манын? Кӱ вес эдемӹн ӹлӹмäшӹм лаксырташ манын, правам пуэн? Техень мораль ядмаш, кыды цилäмок тӹкäлшäшлык, мӹнь тенге доко шанем.

”Кугижä дон шӹжвӹк” книгä гишäн кӹзӹт якте таманяр комментарим колаш вäрештӹн. Мам ит попы, книгäн лäкмӹжӹ годшен ӹнде 3 иäт эртен кен. Комментаривлä гишäн келесäш гӹнь, нӹнӹ техеньрäк ылыт: ”Ти книгä тöрöк ӹшке докыжы интересӹм понгыжтара – вӹлецӹн анжалмыкок, мам тыштӹ сирӹмӹ лыдылдалмы шоэш.” А кöргӹштӹжӹ, келесäш келеш, лачокат яжо пäшäвлäм моаш лиэш. Векäт, сек когонжок лыдшывлä Таммсаарен миниатюрывлäжӹм мелӹн лыдыныт, седӹндонат нӹнӹ гишäн шукырак ӹшке шанымашвлäштӹм мӹлäнем сиренӹт. Мане, ти кӹтӹк пäшäвлä гишäн, кышты автор келгӹ шанымашвлäм келесен кердӹн.

Äлмäдä ”Шӹжвӹк дон пеледӹшвлäм” анжалына: ”Цевер шошым цӹшкерӹштӹ шӹжвӹк мырен шӹнзен. Тӹнäмок лишӹл сäрäнӹштӹ пеледӹшвлä пеледäш тӹнгäлӹнӹт. Кынам шӹжвӹк нӹнӹн нӹжгäн пеледмӹштӹм ужын, шанен: ”Лач мӹнь мыремäт веле, нӹнӹ тенге цеверӹн пеледӹт.” Тидӹ паштек шӹжвӹк эче яжоракын веле мырен. А пеледӹшвлä, кыдывлä шӹжвӹкӹн мырыжым колыштыныт, шаненӹт: ”Тӹдӹ тенге яжон, лач мä пеледӹнääт веле, мыра”. Тидӹ паштек эче цеверӹнрäк веле пеледӹнӹт.”

Ти шаявлäштӹ ик шöртньӹ шанымашым ӹшкежӹ монам: икӹжäк-иктӹ гишäн лач пурым шанен, пуры шаям икӹжäк-иктӹлäн попен веле цеверрäк кӹцкӹвлä шачыт, лач тӹнäм веле йӹрвäшнä цеверрäк пеледӹшвлä пеледӹт, цевер мырывлä йонгалтыт, яжо лыдышвлä дä проза пäшäвлä сирӹмӹ лит. Кого юкын сӹгӹрäлмӹ шоэш: ”Äлдок ти принцип доно ӹлäш тӹнгäлӹнä!”, ӹнянӹдä, тӹнäм кырык мары дä цилä мары культурына дä йӹлмӹнä мадын веле нäлӹт, тидӹ мары халыкланна кого лäктӹш лиэш.

Вес миниатюра, кыды шӱмеш вазеш — ”Кугижä дон шӹжвӹк”. Автор тиштӹ пиш раскыдын сäндäлӹквлäм вуйлатышывлä, кугижäвлä дä махань-шон тиранвлä дон диктаторвлä гишäн шаяжым тäрвäтä. Кугижä пашкуды халыквлäжӹм шин шäлäтä, халавлä дон солавлäм охыремдä, кечӹ кузымы монгыр гӹц кечӹ шӹцмӹ монгыр якте кишӹ сäндäлӹквлä мыч хоза семӹнь сäрнä дä тӹдӹ ваштареш иктäт ылде. Сӹнген нäлмӹ халыквлä ваштарешӹжӹ ӹнжӹ лиэп манын, нӹнӹм кого дä косир тюрьмäшкӹ поктыл пыра дä ти тюрьмäм пачын веле шоктат, кыце шошым лӱлпӹ вӹлнӹ шӹжвӹк мыраш тӹнгäлеш. Тӹдӹ яратымаш дон ирӹк гишäн мырен. Кугижäлäн ярал лиäш цацышы слугавлäжӹ тидӹ гишäн тöрöк увертäрäт дä вара шӹжвӹкӹм укем ӹштäш манын, курныжым вӹкӹжӹ колтат. Кугижä нӹнӹлäн попа: ”Ӹлӹмäш — тидӹ тюрьмä дä ирӹк гишäн мыраш сулык. Ӹлӹмäш — кӱсӹм пöрӹктӹмäш дä яратымашым макташ кого сулык.” Шукы гäнä тенге лиäлтеш, а варажы кугижä ӹшке сӹнгӹмӹ лиэш, ӹшкежäт ти тюрьмäшкӹжӹ вäрештеш дä шошым йӹде лишнӹш лӱлпӹ вӹлнӹ мырен шӹнзӹшӹ шӹжвӹкӹн мырыжым колыштеш. Ти мырым шӱмжӹ вашт яратен колта дä ӹлӹмäшӹн сусужат лач ти мыры семӹнь веле тӹдӹлäн кодеш. Шӹжвӹк шукырак мырыжы манын, Йымым сарвала, но шӹжвӹкӹн мырыжы кужы агыл, тӹдӹ мыраш цäрнä. Малын цäрнä? Тидӹм ана пäлӹ, äнят вес кугижäжäт ти шӹжвӹк вӹкӹ курныжым колтен? А тюрьмäштӹ шӹнзӹшӹ кугижä молнамшылаок шужен дä йӱде шӹнзä, орлана дä йыдет-кечет ирӹк дон яратымаш гишäн мырым колнежӹ. Мам тидӹ гишäн, шотеш пиштӹмӹ лыдшы келесет. Мам келеседä, тäнгвлä?

Ти книгäшкӹ цилäжӹ 9 миниатюрым, ”Шонгывлä дон ӹрвезӹвлä” повестьӹм дä ”Юдит” дон ”Кугижä кӹлмä” драмывлäм пыртымы. Цилä миниатюрок, пäлдӹртäш келеш, кӹтӹк ылыт гӹнят, шанымашвлäштӹ доно келгӹ ылыт, мӹлäнем гӹнь, цилäнок мелешем ылыт.

А ”Шонгывлä дон ӹрвезӹвлäм” лыдмы паштек тидӹжӹ вуйта цилä кырык марышты лиäлтеш, техень шанымаш коды. Повестьӹн сюжетшӹ техень: уланрак семняштӹшӹ шонгемäш тӹнгäлшӹ Тийна лӹмäн ӹдӹрӹм незер млоца Каарел нäлеш дä кувыжы (Юхан) докы ӹлäш ванжа. Млоца виäн, сäмӹрӹк дä иницативнäн ылеш, тӹдӹ кӱэäн нырвлäм яжоэмдäш цаца, толшашышты ӹшке вуя ӹлäш лäктäш лижӹ манын, йыдет-кечет, манаш лиэш, пäшäм ӹштä, но папажылан (Мари) тидӹ со ак яры – мам ӹрвезӹ мары ӹштä, со керäл агылеш дä акьяреш веле лыктеш, махань-шон интригывлäм пына, тьотяжым вингӹжӹ ваштареш шагалта дä ӹдӹржӹлäнäт марыжы гишäн лач худа монгыр гӹц веле тӹдӹм чиäлтä. Äнят Каарел, кувыжы доны ӹлäш нелӹ гӹнят, мам шанен шӹнден, ӹлӹмäшкäт пыртен шокта ыльы, но вӹкӹштӹ у эксӹк вазалеш — пöртӹштӹ йылен кеä, тидӹ паштекшӹ гӹнь сäмӹрӹк марылан ӹлӹмäшӹм агыл ӹлäш, а кид падым тырхаш вäрештӹн. Шӹкшäн изимицäшкӹ ӹлäш ванжатат, Каарелӹн шулыкшат льыскыдемеш, тӹдӹ шоды цер доно церлäнäш тӹнгäлеш, ӹлӹмäшӹн сусужымат лач кым иäш нäрӹ эргӹтӹжӹ веле ужеш — тӹдӹлäн у пöрт лижӹ манын улы вижӹм пиштä дä тенге и лаксырга. Автор Каарелӹн ӹлӹмäш мычашыжым классический прием доно анжыкта: тӹдӹ кола, но тӹ мäгäлӹнок тӹдӹн кокшы тетяжӹ шачеш: ”Йымы перегок! Ма ӹнде лиэш? – Каарел пӹжгäлтен келесӹш, вäрӹштӹжӹ тöр шыпшылт кеш, пӱвлäжӹм иквäреш пырыльы, келгӹн шӱлäлтӹш дä кеäш тӹнгäльӹ. Лач ти мäгäлӹнок токо шачшы тетя сӹгӹрäл колтыш. Колаш тӹнгäлшӹ лӱдмӹ паржы доно сӹнзäвлäжӹм пачы, тамам колыштальы, вара эче икäнä келгӹн шӱлäлтӹш. Кымдан пачмы сӹнзäвлäжӹ тäрвäнӹде потолыкышкы анженӹт. – Кыце тӹштӹ, Каарел?- сусу пар доно цäшäн äвäжӹ ядылдальы. – Вес светӹшкӹ кен колтыш, — тьотя вäшештӹш. – Кенäт шоктыш?.. – Тийна ядылдальы дä саслышы тетяжӹ вӹкӹ анжалят, сӹнзäвӹдшӹ йоген лäктӹ. – Анжалыма вара – иктöр! – папа манындальы. Изиш лимӹкӹ, кудвичӹшкӹ лäктӹ, кого кӹдежӹшкӹ мӹнгеш толмыкыжы, келесӹш: — Келгӹ лым вазын, пӹлгом соты – шӹдӹрвлä цолге веле йылат! <…> Каарел колыш, курымаш тел омынжым ужаш манын, амален кеш. Лач кӹтӹк жепеш веле тӹдӹ Кадака (марла:Лымегож) хуторышкы толыдалын ыльы. Толмыкыжы, тӹштӹ цилäок ӹлӹж кеш. Кӹзӹт Кадакашты молнамшылаок шонгы юхан дон Мари йыштылыт. Тиштӹ Тийнаат кок тетяжӹ доно ӹлä. Кӹзӹтäт эче тӹдӹ ӱпшӹм ик вуйгорным ӹштен, ыдыра дä кок калявачым пӹтӹрä. Ӹндежӹ гӹнь, ти калявачвлä молоцавлäм аздарышчвлä агылеп. Нӹнӹлäн, шонгывлäлäн, техень косир пöртӹм шӹнден кодышы вингӹжӹм папа шӹренок äшӹндäрä.” Ӹл. 128-129.

Шанымем доно кырык марла лыдшылан ти повестьӹм лыдаш уты агыл, тенге нӹнӹ шӱмбел эстон халыкын сек кымдан пäлӹмӹ сирӹзӹн пäшäжӹ доно пäлӹмӹ лин кердрш. Таммсааре сирӹзӹ семӹнь коаш вӹдӹштӹ ак сäрнӹ, тӹдӹ ӹшке жепäш Европыштыш литература процессвлä паштек тӹшлен анжен дä ма у улы, ӹшке творчествыштыжы кычылташ цацен, но тӹ годымок ӹшке халыкын пресональный сӹнжӹмäт, кайышыжымат ямдыде. Ӹшкежӹ гӹнь, ти авторын пäшäвлäжӹм мелӹнок лыдам.

Таммсаарен пьесывлäжӹ гишäнäт шаям келесäлде ак ли. Шанымем доно лӹмӹнок ”Юдит” пьесӹжӹ мäлäннä, кырык марынвлäлäн актуальный лин кердеш. Кӱ пäлä, äнят ти келгӹ философиäн спектакльым иктä-кынам Кырык мары театрат шӹндä? Попат, тӹштӹ кӹзӹт мастаран дä энергиäн, анзыкыла виäнгäш цацышы актервлä мадыт.

sanukov_vmvasiljev_izi1Техень шанымашвлä Антон Хансен Таммсаарен ”Кугижä дон шӹжвӹкӹм” лыдын лäкмӹ паштек шачевӹ.

Мам тä, шергäкäн лыдшывлä ти книгä гишäн келеседä? Ӹшке шанымашвлäдäм комментари семӹнь сирен колтедä гӹнь, яжо линежӹ. Тенге туан йӹлмӹнä доно сирӹмӹ книгäвлäм лыдшывлääт, äнят шукемäш тӹнгäлӹт. Тенге лиэш ылгецӹ!

А ”Книгä лыдшывлäн клубыштыжы” вес гäнä Ксенофонт Сануковын ”В.М. Васильев” книгäжӹм лыдына. Лыдылдалаш идä монды.

Пурым шанен
Валери Аликов

1 комментарий

Filed under Книгам лудшо-влакын клубышт

One response to “Марий Элышты шӹжвӹквлä мырат ма?

  1. Tsikma

    Shälä. Am samynjalt gýnx, alyk marlaat Tammsaarem särýmý.

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Google photo

Для комментария используется ваша учётная запись Google. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s