Финн сирӹзӹ Вäйнö Линнан “Пäлӹдӹмӹ салтак” романжы кырык марла

“Сарта” книгä лыкмаш тене кäнгӹжӹм кого пäшäм ӹштен, тӹдӹ кымдан пäлӹмӹ финн сирӹзӹ Вäйнö Линнан романжым кырык марла пецäтлен лыктын. Кырык марлангдымы романышты 466 ӹлӹштäш. Яжо дизайнан дä яжо квалитетäн пумагаэш книгäм Суомиштӹ пецäтлӹмӹ. Ти романым алык марлаат лыдаш лиэш, тидӹм кок и перви Йошкар-Олашты лыкмы, алык марлангдышы Василий Яналов ылеш. Ти книгä Йенни дон Антти Вихурин Культура Фондын, Нийло Хеландерӹн Культура Фондын дä Суомин Сӹлнӹшая инфоцентрын палшымышты доно лäктӹн. Лыдшым романын анзыл шаяжы доно пäлӹмӹм ӹштенä.

Сäрӹзӹн шаяжы

Шотеш пиштӹмӹ лыдшы, кидӹштет финн литературышты коклышы курымын сирӹмӹ романвлä логӹц сек кымадн пäлӹмӹ романжым кычет. Ма гишäн ти роман? Лӹмжӹм анжалатат, седӹ, вырсы гишäн манын тöрöк шаналтет. Мане, тидӹ гишäн. Лыдаш тӹнгäлäтäт тӹштӹ тӹнг геройын уке ылмыжым цаклет. Кырык мары лыдшы вырсы гишäн лыдаш ярата, вырсы романвлäм марлаат, рушлаат лыдын кердеш. Шукы романжок ”мäмнäнвлä-тышманвлä” антитеза доно сюжет пыналтеш дä ти романым лыдшат, лин кердеш, тидӹмок выча. Но самынялтеш.

Вäйнö Линнан персонажвлäжӹ вырсышты кредäлӹт гӹнят, нӹнӹ нимахань кӱкшӹ идейывлä верц: Äтямӱлäндӹм яратымаш, сäндäлӹкӹн идеологижӹ, туан сäндäлӹкӹн религижӹ верц агыл кредäлӹт, нӹнӹ туан халык, туан пöрт дä шайыланышты кодшы семнявлäштӹ верц шалгат дä вӹрӹштӹм йоктарат, шушыргат, шужымашым дä ясывлäм ужыт, тырхат. Роман пиш антимилитарный шӱлӹшäн ылеш. Сирӹзӹ семӹнь вырсывлäм сäндäлӹквлäн вуйлатышывлä тӹнгäлӹт, а ясыланашыжы, кредäлäшӹжӹ, вӹрӹм йоктрарашыжы дä колашыжы тӹштӹ проста млоцавлä дон пӱэргӹвлäлäн вäрештеш.

Сирӹзӹн персонажвлäжӹ нимахань роботвлä лач командирвлäштӹ мам шӱдäт, тӹдӹм веле ӹштӹшӹвлä агылеп – конкретный заданивлäм ӹштӹмӹштӹ годым нӹнӹ пиш инициативный дä ӹшке вуя шанышывлä ылыт. Тидӹм ик семӹньжӹ, финнвлäн нерäн ылмышты доно кӹлдäш лиэш, но тӹ годымок подчинäйäлтäш яратыдымаш финнвлäн характерӹштӹ келгӹн шӹнзä. Романышты анжыктымы персонажвлä индивидуалиствлä, ӹшке мнеништӹм юкын келесӹшӹвлä ылыт гӹнят, результатышкы шоаш манын, керäл годым коллективӹштäт ик йӹлмӹм мон кердӹт дä заданивлäм ӹштäт, икӹжäк-иктӹштӹ гишäн манеш-манешвлäм ак колтылеп, анешлä, икӹжäк-иктӹштӹн виäн дä льыскыды монгырыштым пäлäт дä тидӹм шотышкы нäлӹт. Шамаклан Рахикайнен салтак семӹнь нимахань героят агыл, но коммерсант семӹнь яжо лäктӹшвлäшкӹ шоэш, керäл годым взводылан тӹдӹ соок махань-шон провизим моэш. Сержант Лехто эдем семӹнь изверг ылеш, но салтак семӹнь герой лин кердеш.

Вырсышты лач геройвлä веле агыл кредäлӹт, салтаквлä лошты лӱдшӹвлääт лин кердӹт. Ма тӹнäмжӹ? Ма техень салтаквлäм выча? Вӹкӹштӹ лач шӹдӹн анжымаш, презрени дä колымаш веле ма? Уке агыл. Вäйнö Линна эдем вӹкӹ гуманистӹн сӹнзäжӹ доно анжа, цилä эдемӹнок ӹлäш праважы улы – гуманизмжӹн шанымашыжы. ”Кӱ эдемлäн вес эдемӹм пушташ правам пуэн?” ти шанымаш романышты якшар шӹртӹ доно шыпшылтеш. Автор, тыманвлäм анжыкта гӹнят, персонажвлäжӹ тӹр гач кешӹ шӹдӹ доно вӹкӹштӹ ак анжеп, нӹнӹ кынамжы спортышы гань, соперниквлä семӹнь ылыт дä лач ”ӹлäш-колаш” дилемма анзылнышты шалгаат веле, нӹнӹм пушташ вäрештеш. Седӹндонат кынамжы тышманым ”пуры шӱмбел” манмы шаямат моат.

Финн литературым перспективӹштӹ анжалаш гӹнь, Вäйнö Линнан пäшäжӹ финн романлан негӹцӹм пушы Алексис Кивин ”Шӹм шӱмбел” романжы доно кӹлвлäм моат. Кок романыштат финн халыкын характержӹм анжыктымы. Пӹтäришӹжӹ луатӹндекшӹ курымаш финнвлäм, кокшыжы коклышы курымын пӹтäриш пелӹжӹн. Оригиналышты персонажвлä диалектвлä доно попат , тенге сирӹзӹ лачокат финнвлä махань ылыт, тӹдӹм анжыктынежӹ ылын.

Вäйнö Линна (1920-1992) Тампере хала лишнӹ Уряла церкӹ кымдемӹштӹ шачын. Философи анжалтышыжы доно тӹдӹ социал-демократвлä докы лишӹлрäк. Сирӹзӹ семӹнь ушемкымдемӹштӹш лиäлтмäшвлä вӹкӹ тӹдӹ кого интерес доно анжен дä ӹшке романвлäштӹжäт тидӹм раскыдын ужат. Тӹдӹ кыце буржуазим, тенгеок утла кäтäштӹ ылшы якшаргывлäм критикуен, седӹндоно ”Пäлӹдӹмӹ салтакыштат” командирвлä изиш комический монгыр гӹц анжыктымы ылыт, тӹ годымок коммунизмӹн идейӹвлäжӹ вӹкӹ пурын анжышы Лехтомат изишäт ак макты.

Романым 1954-шӹ ин сирӹмӹ. Книгä лäктӹн веле шокта, кыце тӹдӹ йӹр махань-шон дебатвлä тӹнгäлäлтӹт. Нӹнӹжӹ литература йӹргецвлäштӹ веле агыл, тенгеок политикыштыш дä ушемкымдемӹштӹш йӹргецвлäштäт кен. Сирӹзӹм Äтямӱлäндӹм артыдымыжы гишäн кыдыжы вырсенӹт дä анешлä, кыдыжы тӹдӹм мактенӹт дä романын антимилитарный ылмыжым мактенӹт.

Романым кок и перви алык марла сäрӹмӹ дä лыкмы. Тӹштӹ, рушла сäрӹмӹ вариантлаок, кыды-тидӹ вäрвлäжӹм сäрӹдеок кодымы дä лыктын шумы. Шӹренжок ти лаштыквлä вырсы ваштареш попымы репликывлä, командирвлäм дä сäндäлӹкӹм вуйлатышывлä дон совет сäндäлӹк гишäн шанымашвлä öрдӹжеш кодыныт. Кырык марла лыдшы цилä романым лыдын кердеш. Роман тенгеок Суоми дон Совет сäндäлӹк лошты махань кӹлвлä ылыныт, кыце истори виäнгӹн, тидӹм пäлен нäлӹт. Ӹнянӹмӹ шоэш, лыдшывлä ти яжо романым интерес доно лыдаш тӹнгäлӹт.

Валерий Аликов,
”Цикмä” журналын редакторжы

Оставьте комментарий

Filed under Артикль-влак

Добавить комментарий

Заполните поля или щелкните по значку, чтобы оставить свой комментарий:

Логотип WordPress.com

Для комментария используется ваша учётная запись WordPress.com. Выход /  Изменить )

Фотография Twitter

Для комментария используется ваша учётная запись Twitter. Выход /  Изменить )

Фотография Facebook

Для комментария используется ваша учётная запись Facebook. Выход /  Изменить )

Connecting to %s